Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar yalnız məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
Xolesterin, qaraciyər tərəfindən istehsal olunan və ya qida yolu ilə qəbul edilən yağa bənzər (mumabənzər) bir maddədir. Qan suda həll olan maye olduğu üçün, yağ tərkibli xolesterin qanda sərbəst hərəkət edə bilmir. Buna görə də o, “lipoprotein” adlanan xüsusi daşıyıcı zülallarla birləşərək bədənə yayılır.
Məhz bu daşıyıcıların növünə görə xolesterin iki əsas qrupa bölünür:
LDL (Low-Density Lipoprotein) xolesterini qaraciyərdən toxumalara və damarlara daşıyır. Əgər qanda LDL səviyyəsi çox yüksək olarsa, bu maddə damar divarlarına yapışaraq orada yığılmağa başlayır.
Zamanla bu yığıntılar “aterosklerotik düyünlər” (piləklər) əmələ gətirir. Bu düyünlər damarları daraldır, qan axınını çətinləşdirir və infarkt və ya insult riskini kəskin şəkildə artırır. Buna görə də ona “pis xolesterin” deyilir.
HDL (High-Density Lipoprotein) isə əksinə, qandakı artıq xolesterini toplayaraq yenidən qaraciyərə qaytarır. Qaraciyər isə bu artıq xolesterini parçalayır və orqanizmdən xaric edir.
Yəni HDL damarları təmizləyən bir “süpürgəçi” rolunu oynayır. HDL səviyyəsinin yüksək olması ürək xəstəlikləri riskini azaldır, buna görə də ona “yaxşı xolesterin” deyilir.
Vacib Qeyd: Xolesterin analizlərində tez-tez rast gəlinən Triqliseridlər isə qanda tapılan başqa bir yağ növüdür. Yüksək triqliserid səviyyəsi də, xüsusilə “pis” xolesterin yüksəkdirsə, ürək xəstəliyi riskini artırır.
Hər bir insanın sağlamlıq vəziyyəti fərqli olduğu üçün “norma” anlayışı da fərdi yanaşma tələb edə bilər. Məsələn, şəkərli diabet xəstəsi və ya keçmişdə infarkt keçirmiş bir şəxs üçün hədəf rəqəmlər, tamamilə sağlam bir gəncə nisbətən daha aşağı olmalıdır.
Lakin ümumi qəbul edilmiş tibbi standartlara əsasən, qanda xolesterin norması aşağıdakı cədvəldə göstərildiyi kimi dəyərləndirilir (ölçü vahidi mmol/L ilə):
| Göstərici | Normal Dəyər | Sərhəd (Diqqət Tələb Edən) | Yüksək (Riskli) |
| Ümumi Xolesterin | 5.2 mmol/L-dən az | 5.2 – 6.2 mmol/L | 6.2 mmol/L-dən yuxarı |
| LDL (“Pis” Xolesterin) | 3.0 mmol/L-dən az | 3.3 – 4.1 mmol/L | 4.1 mmol/L-dən yuxarı |
| HDL (“Yaxşı” Xolesterin) | 1.0 mmol/L-dən çox (kişilər)
1.2 mmol/L-dən çox (qadınlar) | – | – |
| Triqliseridlər | 1.7 mmol/L-dən az | 1.7 – 2.2 mmol/L | 2.3 mmol/L-dən yuxarı |
Xüsusi qeyd: Əgər sizdə ürək-damar xəstəliyi və ya diabet varsa, həkiminiz LDL səviyyəsini 1.8 mmol/L və ya hətta 1.4 mmol/L-dən aşağı salmağı hədəfləyə bilər.
Yüksək xolesterin (hiperxolesterinemiya) tək bir səbəbdən yaranmır. Bu, adətən bir neçə faktorun birləşməsi nəticəsində ortaya çıxır.
Bu faktorları iki qrupa bölmək olar: dəyişdirilə bilən və dəyişdirilə bilməyən səbəblər.
Qidalanma: Doymuş yağlar (heyvan mənşəli yağlar, kərə yağı, yağlı ət) və trans yağlar (hazır qənnadı məmulatları, marqarin, fast-food) qanda LDL səviyyəsini artırır.
Fiziki Hərəkətsizlik: Az hərəkətli həyat tərzi “yaxşı” xolesterini (HDL) azaldır və “pis” xolesterinin (LDL) artmasına şərait yaradır.
Piylənmə: Bədən Kütləsi İndeksinin (BKİ) 30-dan yuxarı olması xolesterin mübadiləsini pozur.
Siqaret Çəkmək: Tütün tüstüsü damar divarlarını zədələyir və HDL səviyyəsini aşağı salır, bu da LDL-in damarlara daha asan yapışmasına səbəb olur.
Genetika: Bəzi insanlar irsi olaraq yüksək xolesterinə meylli olurlar. Bu vəziyyət “Ailəvi Hiperxolesterinemiya” adlanır və qidalanmadan asılı olmayaraq gənc yaşlarda belə yüksək göstəricilərə səbəb ola bilər.
Yaş və Cins: Yaş artdıqca xolesterin səviyyəsi təbii olaraq yüksəlməyə meyilli olur. Qadınlarda menopauzadan sonra LDL səviyyələrinin artması tez-tez müşahidə olunur.
Pasiyentlərin ən çox yanıldığı məqam budur: Yüksək xolesterinin adətən heç bir xarici əlaməti olmur. Siz özünüzü tamamilə sağlam, gümrah hiss edə bilərsiniz, lakin damarlarınızın daxilində artıq “pis” xolesterin toplanmağa başlamış ola bilər.
Yüksək xolesterin özünü yalnız fəsadlar yarandıqda – yəni damarlar ciddi şəkildə tutulduqda büruzə verir. Bu fəsadlara aşağıdakılar aid ola bilər:
Sinə nahiyəsində ağrı (stenokardiya).
Gəzərkən ayaqlarda ağrı və ya keyimə (periferik arteriya xəstəliyi).
İnfarkt və ya insult.
Buna görə də qan analizi vermək (lipid profili) yeganə diaqnostika yoludur. Göz ətrafında sarımtıl ləkələrin (ksantelazma) yaranması bəzən irsi yüksək xolesterinə işarə edə bilər, lakin bu hər kəsdə olmur.
Xoşbəxtlikdən, xolesterin səviyyəsini idarə etmək mümkündür. Müalicə planı adətən həyat tərzi dəyişiklikləri ilə başlayır və ehtiyac olarsa, dərman müalicəsi əlavə edilir.
Daha çox lifli qidalar: Yulaf, meyvə, tərəvəz və paxlalı bitkilər xolesterinin bağırsaqdan sorulmasını azaldır.
Sağlam yağlar: Zeytun yağı, avokado və qoz-fındıq kimi doymamış yağlara üstünlük verin.
Balıq: Həftədə ən azı iki dəfə omeqa-3 ilə zəngin olan yağlı balıq yemək ürək sağlamlığını qoruyur.
Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta templi idman (məsələn, sürətli yerimək, üzgüçülük) HDL səviyyəsini artırmağa kömək edir.
Əgər pəhriz və idman kifayət etmirsə, həkiminiz sizə xolesterini aşağı salan dərmanlar təyin edə bilər. Ən geniş yayılmış qrup statinlərdir. Bu dərmanlar qaraciyərin xolesterin istehsalını bloklayır. Unutmayın ki, dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək lazımdır.
Bu, çox yayılmış bir mifdir. Yumurta sarısında xolesterin olsa da, müasir araşdırmalar göstərir ki, qida ilə qəbul edilən xolesterin bir çox insanın qanındakı xolesterin səviyyəsinə ciddi təsir etmir.
Əsas təhlükə yumurtanın özündən çox, onun yanında yeyilən doymuş yağlı qidalardır (məsələn, kolbasa, kərə yağı). Sağlam insanlar üçün gündə 1 yumurta tamamilə təhlükəsiz sayılır.
Bəli, mütləq ola bilər. Çəki vacib amil olsa da, yeganə səbəb deyil. Arıq insanların da qidalanma vərdişləri pis ola bilər və ya onlarda “Ailəvi Hiperxolesterinemiya” (irsi yüksək xolesterin) ola bilər. Xarici görünüş daxili damar sağlamlığını əks etdirmir, buna görə də hər kəs yoxlanılmalıdır.
Limon, sarımsaq, sirkə kimi təbii vasitələrin ümumi sağlamlığa faydası olsa da, onlar ciddi şəkildə yüksəlmiş xolesterini təkbaşına normaya salmaq gücündə deyillər.
Bu vasitələr yalnız sağlam həyat tərzinin və həkimin təyin etdiyi əsas müalicənin “köməkçisi” ola bilər. Dərmanlarınızı dayandırıb yalnız xalq təbabətinə ümid etmək təhlükəlidir.
Əksər hallarda bəli. Dəqiq nəticə (xüsusilə triqliseridlərin düzgün ölçülməsi) üçün analizdən əvvəl 9-12 saat ac qalmaq tövsiyə olunur. Yalnız su içməyə icazə verilir.
Son illərdə bəzi qısa profillər üçün toxluq analizi də qəbul edilir, lakin ən dəqiq diaqnoz üçün acqarına olmaq qızıl standartdır. Həkiminizdən dəqiqləşdirməyiniz məsləhətdir.
Təəssüf ki, bəli. Müasir dövrdə uşaqlar arasında piylənmənin artması, hərəkətsizlik və qeyri-sağlam qidalanma (fast-food, şəkərli içkilər) səbəbindən uşaqlarda da xolesterin problemləri yaranır.
İrsi meyilliliyi olan ailələrdə uşaqların daha erkən yaşda yoxlanılması tövsiyə olunur. Amerika Pediatriya Akademiyası bütün uşaqların 9-11 yaş arası bir dəfə yoxlanılmasını məsləhət görür.
Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar yalnız məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.