C peptit analizi nədir? Nə üçün verilir? Bu sual bir çox xəstənin ağlına gəlir, xüsusilə diabet və ya pankreas xəstəlikləri ilə əlaqədar müayinə zamanı.
C peptit analizi bədəninizdəki insulin istehsalını ölçən mühüm laboratoriya müayinəsidir. Bu test pankreasın beta hüceyrələrinin nə qədər yaxşı işlədiyini və orqanizmin təbii olaraq nə qədər insulin istehsal etdiyini göstərir.
Diabet xəstəliyi dünyada və ölkəmizdə getdikcə daha çox insanı təsir edir. Düzgün diaqnoz qoymaq və müalicə planını müəyyənləşdirmək üçün həkimlər müxtəlif testlərdən istifadə edirlər.
C peptit testi bu testlərdən biridir və xüsusilə Tip 1 və Tip 2 diabetin bir-birindən fərqləndirilməsində çox vacibdir.
C peptit (Connecting Peptide – birləşdirici peptid) pankreasda insulin istehsal edilərkən eyni zamanda buraxılan bir molekuldur.
Pankreas insulini yaradanda, əslində əvvəlcə “proinsulin” adlı böyük bir molekul istehsal edir. Bu proinsulin sonra iki hissəyə bölünür: insulin və C peptit. Hər bir insulin molekuluna bir C peptit molekulu uyğun gəlir.
C peptidin insulin kimi güclü bioloji aktivliyi yoxdur, lakin ölçülməsi üçün çox faydalıdır. Ona görə ki C peptit qanda daha uzun müddət qalır və kənar amillərdən (məsələn, insulinterapiyasından) təsirlənmir. Bu səbəbdən həkimlər bədənin öz insulin istehsalını ölçmək üçün C peptit səviyyəsinə baxırlar.
C peptit testi bir neçə vacib səbəbdən göstərilir:
Tip 1 və Tip 2 diabetin bir-birindən fərqləndirilməsi üçün C peptit testi çox faydalıdır. Tip 1 diabetdə pankreas insulin istehsal edə bilmir, buna görə C peptit səviyyəsi çox aşağı və ya sıfır olur.
Tip 2 diabetdə isə pankreas insulin istehsal edir, hətta bəzən normaldan çox, amma bədən bu insulinə düzgün cavab vermir. Bu halda C peptit səviyyəsi normal və ya yüksək ola bilər.
İnsulin müalicəsi alan xəstələrdə C peptit testi bədənin öz insulin istehsalını yoxlamaq üçün istifadə olunur. Xaricdən verilən insulin C peptit səviyyəsinə təsir etmir, ona görə bu test pankreasın funksiyasını dəqiq göstərir.
Qanda şəkərin çox aşağı düşməsi (hipoglikemiya) bəzən pankreasda insulinoma adlanan şişdən qaynaqlanır. Bu şiş çox insulin istehsal edir. C peptit testi hipoglikemiyanın səbəbini müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Pankreas əməliyyatı keçirmiş xəstələrdə bu orqanın nə qədər funksional qaldığını yoxlamaq üçün C peptit ölçülür.
Bəzi Tip 1 diabet xəstələrində xəstəliyin erkən mərhələsində “bal ayı” adlanan remissiya dövrü olur. Bu dövrdə pankreas hələ bir qədər insulin istehsal edir. C peptit testi bu vəziyyəti göstərə bilir.
C peptit analizi sadə bir qan testidir. Test adətən səhər acqarına verilib və ya həkim göstərişinə görə yemək yedikdən sonra aparıla bilər.
Test prosesi belə gedir:
Bəzi hallarda həkim “stimulyasiya testi” tələb edə bilər. Bu testdə sizə qlükoza və ya başqa maddə verildikdən sonra C peptit səviyyəsi ölçülür ki, pankreasın stimula nə qədər cavab verdiyini görsün.
C peptit səviyyəsi acqarına qanda ölçüləndə normal dəyərlər laboratoriyadan asılı olaraq fərqlənə bilər, amma ümumiyyətlə:
Yemək yedikdən sonra C peptit səviyyəsi təbii olaraq yüksəlir, çünki pankreas qidanı emal etmək üçün daha çox insulin istehsal edir.
Aşağı C peptit səviyyəsi pankreasın kifayət qədər insulin istehsal etmədiyini göstərir.
Bu halda:
Yüksək C peptit səviyyəsi pankreasın çox insulin istehsal etdiyini göstərir. Bu halda:
C peptit analizi adətən acqarına, yəni 8-12 saat ac qalındıqdan sonra verilir. Bu, ən dəqiq nəticə əldə etmək üçündür. Lakin bəzi hallarda həkim yemək yedikdən sonra və ya stimulyasiya testində C peptit səviyyəsinə baxmağı istəyə bilər. Həkiminizin göstərişlərinə əməl edin və test öncəsi su içməyə davam edə bilərsiniz.
Insulin analizi qandakı insulin səviyyəsini ölçür, amma bu test insulin müalicəsi alan xəstələrdə bədənin öz insulinini göstərə bilmir. C peptit isə yalnız pankreasın istehsal etdiyi insulini əks etdirir, xaricdən verilən insulindan təsirlənmir. Buna görə insulin müalicəsi alan diabetlilərdə pankreasın funksiyasını yoxlamaq üçün C peptit testi daha dəqiqdir.
Aşağı C peptit səviyyəsi pankreasın insulin istehsal etmədiyini göstərir, bu Tip 1 diabet və ya irəliləmiş Tip 2 diabetdə olur. Bu halda xəstə mütləq insulin müalicəsi almalıdır, çünki bədən öz insulinini istehsal edə bilmir. Tablet dərmanlar bu vəziyyətdə kifayət etməz. Həkiminiz sizin üçün insulin dozasını və müalicə rejimini müəyyənləşdirəcək.
Bəli, C peptit testi hamiləlikdə tamamilə təhlükəsizdir. Bu sadə bir qan testidir və anaya və ya körpəyə heç bir risk yaratmır. Əslində hamiləlik diabeti (gestasional diabet) olan qadınlarda bu test pankreasın funksiyasını qiymətləndirmək üçün faydalı ola bilər. Hamilə qadınlar bu test barədə narahat olmamalıdırlar.
C peptit testi çox faydalı olsa da, bəzi məhdudiyyətləri var:
Bu səbəbdən həkim C peptit nəticəsini digər testlərlə, klinik əlamətlərlə və xəstənin tarixçəsi ilə birlikdə qiymətləndirir.
Əgər aşağıdakı əlamətləriniz varsa, mütləq həkim endokrinoloqa müraciət edin və C peptit testinin lazım olub-olmadığını soruşun:
Bu əlamətlər diabetin və ya digər metabolik problemlərin göstəricisi ola bilər. Erkən diaqnoz və müalicə çox vacibdir.
Diqqət: Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi ilə bağlı mütləq ixtisaslaşmış həkimə müraciət edin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.