Şəkərli diabet, qanda şəkərin (qlükozanın) səviyyəsinin xroniki olaraq yüksək olması ilə xarakterizə olunan bir maddələr mübadiləsi pozğunluğudur.
Bu xəstəliyin idarə olunmasında dərman müalicəsi və fiziki aktivliklə yanaşı, düzgün qidalanma da həyati əhəmiyyət daşıyır. Qida rasionuna diqqət etmək, qan şəkərini nəzarətdə saxlamağa, diabetin fəsadlarının qarşısını almağa və ümumi həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Şəkər xəstələri ağ şəkər və şirin məhsullar, ağ un qidaları, qazlı içkilər, qızardılmış yeməklər, yüksək glikemik indeksli meyvələr, ağ düyü, emal olunmuş ət və şəkərli süd məhsullarından çəkinməlidir. Onların əvəzinə tam taxıllar, şəkərsiz içkilər, təzə tərəvəz və az şəkərli meyvələr seçilməlidir.
Şəkərli diabetlə mübarizədə ilk və ən vacib qayda, tərkibində yüksək miqdarda şəkər və sürətli həzm olunan karbohidratlar olan qidalardan imtina etmək və ya onları kəskin şəkildə məhdudlaşdırmaqdır.
Bu cür qidalar qan şəkərini ani olaraq yüksəldir və mədəaltı vəzinin insulin istehsalını çətinləşdirir.
Şəkərli içkilər: Qazlı sular, hazır meyvə şirələri, şirin çaylar və qəhvələr “boş kalori” mənbəyidir. Onların tərkibində qida dəyəri olmadan yüksək miqdarda şəkər var. Bu içkilər qan şəkərini dərhal artırır. Onların əvəzinə bol su, şəkərsiz bitki çayları və ya ayran kimi təbii içkilərə üstünlük verin.
Ağ un məmulatları: Ağ çörək, lavaş, simit, peçenye, keks, tort və digər şirniyyatlar rafinə edilmiş (təmizlənmiş) undan hazırlanır. Bu proses zamanı buğdanın faydalı hissələri – kəpəyi və rüşeymi atılır, geriyə isə yalnız nişasta qalır. Bu da onların qlisemik indeksini (Qİ) artırır. Qlisemik indeks, qidanın qan şəkərini nə qədər sürətlə yüksəltdiyini göstərən bir ölçüdür. Yüksək Qİ-li qidalar diabet xəstələri üçün zərərlidir. Ağ un məmulatları əvəzinə tam taxıllı çörək, kəpəkli un məmulatları və bulqur kimi liflə zəngin alternativləri seçin.
Ağ düyü və makaron: Ağ düyü də yüksək qlisemik indeksə malikdir. Onu qidalanmanızdan çıxarmaq və ya çox nadir hallarda, kiçik porsiyalarda istehlak etmək məsləhətdir. Onun əvəzinə qəhvəyi və ya qara düyü, qarabaşaq, kinoa kimi daha sağlam seçimlərə yönəlin. Adi makaronlar əvəzinə tam buğdadan hazırlanmış makaronları sınayın.
Şirniyyatlar və qənnadı məmulatları: Konfetlər, şokoladlar, mürəbbələr, cemlər və bal kimi məhsullar konsentrə şəkər mənbəyidir. Onlar qan şəkərində kəskin sıçrayışlara səbəb olur. Şirinə olan tələbatınızı təbii şəkər ehtiva edən, lakin lif baxımından zəngin olan meyvələrlə (aşağıda qeyd olunanlara diqqət etməklə) ödəməyə çalışın.
Diabet xəstələrində ürək-damar xəstəlikləri riski onsuz da yüksəkdir. Doymuş və trans yağlarla zəngin qidalar bu riski daha da artırır, xolesterol səviyyəsini yüksəldir və insulinə həssaslığı azaldır.
Yağlı ət məhsulları: Qoyun əti, mal ətinin yağlı hissələri, kolbasa, sosiska, bekon kimi emal olunmuş ət məhsulları doymuş yağlarla zəngindir. Onların yerinə toyuğun dərisiz döş əti, hinduşka, balıq və yağsız qırmızı ət kimi protein mənbələrini seçin.
Qızardılmış qidalar: Kartof fri, çipsilər, qızardılmış toyuq və digər “fast food” məhsulları həm yüksək kalorili, həm də zərərli trans yağlarla doludur. Qidaları qızartmaq əvəzinə sobada bişirmək, buxarda hazırlamaq və ya qaynatmaq kimi sağlam üsullardan istifadə edin.
Tam yağlı süd məhsulları: Yağlı pendirlər, qaymaq, kərə yağı və tam yağlı südün istehlakını məhdudlaşdırın. Bunların əvəzinə az yağlı və ya yağsız süd, qatıq, kəsmik və pendir növlərinə üstünlük verin.
Meyvə və tərəvəzlər vitamin, mineral və liflə zəngin olsalar da, bəzilərinin tərkibində şəkərin miqdarı daha çoxdur. Bu, onlardan tamamilə imtina etmək demək deyil, sadəcə porsiya ölçüsünə və növünə diqqət etmək lazımdır.
Bu yazımızda şəkəri xeyirli olan meyvələr ilə tanış ola bilərsiniz.
Yüksək şəkərli meyvələr: Üzüm, banan, əncir, xurma, qarpız və yemiş kimi meyvələrin şəkər miqdarı nisbətən çoxdur. Bu meyvələri kiçik porsiyalarda və digər qidalarla birlikdə (məsələn, bir ovuc qozla) yemək, şəkərin qana sovrulmasını yavaşlada bilər. Alma, armud, gilas, albalı, çiyələk, böyürtkən kimi giləmeyvələr və sitrus meyvələri daha aşağı qlisemik indeksə malikdir.
Qurudulmuş meyvələr: Meyvə qurudulduqda suyu buxarlanır və şəkər konsentrasiyası artır. Məsələn, bir ovuc kişmiş, bir neçə ədəd təzə üzümdən daha çox şəkər ehtiva edir. Bu səbəbdən quru meyvələri çox az miqdarda istehlak etmək lazımdır.
Nişastalı tərəvəzlər: Kartof, qarğıdalı, yaşıl noxud və balqabaq kimi tərəvəzlər digər tərəvəzlərə nisbətən daha çox karbohidrat ehtiva edir. Onları rasionunuzdan tamamilə çıxarmaq lazım deyil, lakin porsiya miqdarını nəzarətdə saxlamaq vacibdir. İspanaq, kələm, brokoli, xiyar, pomidor, bibər kimi nişastasız tərəvəzləri isə bol miqdarda yeyə bilərsiniz.
Şəkərli diabetlə yaşamaq, qida seçimlərinizə qarşı daha şüurlu yanaşma tələb edir. Yuxarıda sadalanan qidalardan uzaq durmaq və ya onları minimuma endirmək, qan şəkərinizi effektiv şəkildə idarə etməyin açarıdır.
Unutmayın ki, hər kəsin orqanizmi fərqlidir. Sizin üçün ən uyğun qidalanma planını tərtib etmək üçün mütləq həkiminizlə və ya bir diyetoloqla məsləhətləşin. Sağlam qidalanmanı həyat tərzinə çevirərək, diabetin yaratdığı riskləri azalda və sağlam bir ömür sürə bilərsiniz.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.