Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq endokrinoloq həkimə müraciət edin.
Günəş vitaminə ehtiyacınız var mı? Vitamin D3 nədir və bədənimiz üçün nə qədər vacibdir? Bu suallar son illərdə getdikcə daha çox insanı maraqlandırır.
Vitamin D3, insan orqanizmi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən və bir çox fizioloji proseslərdə iştirak edən mühüm bir mikroelementdir.
D3 vitamin faydaları sümük sağlamlığından başlayaraq, immunitet sisteminə, əhval-ruhiyyəyə və ürək sağlamlığına qədər geniş spektri əhatə edir.
Vitamin D3, həqiqətən vitamin deyil, daha çox hormon kimi fəaliyyət göstərən steroid təbiətli bir birləşmədir. Elmi adı kolekalsiferol olan bu maddə, dərimizdə günəş işığının (xüsusən UVB şüalarının) təsiri ilə sintez olunur. Bu səbəbdən də vitamin D3 “günəş vitamini” adlandırılır.
Dəriyə düşən ultrabənövşəyi şüalar 7-dehidrokolestrolu vitamin D3-ə çevirir. Sonra bu vitamin qaraciyərdə və böyrəklərdə aktivləşərək kalsitriola (aktiv forma) çevrilir və orqanizmdə öz fəaliyyətinə başlayır. Bu proses bədənimizdə kalsium və fosfor mübadiləsinin tənzimlənməsində əsas rol oynayır.
Vitamin D3 yağda həll olan vitaminlər qrupuna aiddir. Bu o deməkdir ki, onun mənimsənilməsi üçün yağların iştirakı lazımdır. Orqanizmdə qaraciyər və piy toxumasında ehtiyat olaraq toplana bilir.
Vitamin D3-ün ən məşhur funksiyası sümüklərin möhkəmliyinin təmin edilməsidir. O, bağırsaqlardan kalsium və fosfor udulmasını artırır, bu mineralların sümük toxumasına daxil olmasını təmin edir.
D3 çatışmazlığı uşaqlarda raxit, böyüklərdə isə osteomalasiya (sümüklərin yumşalması) və osteoporoza səbəb ola bilər.
Tədqiqatlar göstərir ki, kifayət qədər vitamin D3 qəbul edən yaşlı insanlarda sümük sınığı riski 20-30% azalır. Dişlərin də möhkəmliyini təmin edərək, diş itkisi riskini azaldır.
Vitamin D3 insulin istehsalını tənzimləməyə və hüceyrələrin insulinə həssaslığını artırmağa kömək edir. Bir neçə böyük tədqiqat göstərmişdir ki, normal vitamin D3 səviyyəsi olan insanlarda 2-ci tip diabet inkişaf etmə riski daha azdır.
Vitamin D3 immunitet hüceyrələrinin normal fəaliyyəti üçün zəruridir. O, T-hüceyrələrini, B-hüceyrələrini və makrofaqları aktivləşdirir. Tədqiqatlar göstərir ki, kifayət səviyyədə vitamin D3 olan insanlarda infeksiyalara, xüsusən tənəffüs yolları infeksiyalarına tutulma ehtimalı daha azdır.
Vitamin D3 beyində serotonin istehsalına təsir göstərir. Serotonin “xoşbəxtlik hormonu” adlanır və əhval-ruhiyyəmizi tənzimləyir. Bir çox tədqiqat vitamin D3 çatışmazlığı ilə depressiya arasında əlaqə olduğunu göstərir.
Qış aylarında “mövsümi affektiv pozğunluq” adlanan depressiya növü məhz günəş işığının və buna görə də vitamin D3 sintezinin azalması ilə əlaqələndirilir.
Vitamin D3 əlavələri qəbul edən depressiyalı xəstələrdə əlamətlərdə yaxşılaşma müşahidə olunur.
Vitamin D3 qan təzyiqinin tənzimlənməsində, damar divarlarının elastikliyinin qorunmasında və iltihab proseslərinin azaldılmasında rol oynayır. Çatışmazlıq hipertensiya, ürək çatışmazlığı və insult riskini artırır.
Tədqiqatlar göstərir ki, aşağı vitamin D3 səviyyəsi olan insanlarda ürək-damar xəstəlikləri riski 40% yüksəkdir. Lakin vitamin D3 əlavələrinin bu xəstəliklərin qarşısını alıb-almadığı hələ də araşdırılır.
Vitamin D3 metabolizmi və piy toxumasının funksiyasını tənzimləyir. Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, vitamin D3 çatışmazlığı piylənmə ilə əlaqəlidir və əlavələrin çəki itkisinə kömək edə biləcəyini göstərir, xüsusən kalori məhdudlaşdırması ilə birlikdə.
Vitamin D3 çatışmazlığı tez-tez gizli keçir və illərlə heç bir əlamət verməyə bilər. Ancaq müəyyən hallar diqqət çəkə bilər:
Risk qruplarına daxildir: yaşlılar, tünd dərili insanlar, az günəşə çıxanlar, piylənməsi olanlar, böyrək və qaraciyər xəstəlikləri olanlar.
Təəssüf ki, təbii qida mənbələrində vitamin D3 çox məhduddur:
Heyvan mənşəli məhsullar:
Fortifikasiya olunmuş məhsullar:
Ancaq qidalarda olan vitamin D3 adətən gündəlik ehtiyacı ödəmək üçün kifayət deyil. Əsas mənbə günəş işığıdır: həftədə 2-3 dəfə, 10-30 dəqiqə orta enliklərində günəş işığına düşmək, üz, qollar və ayaqlar açıq olduqda, kifayət qədər vitamin D3 sintezi təmin edir.
Tövsiyə olunan gündəlik dozalar:
Çatışmazlığı olan şəxslər üçün həkim 2000-5000 BV və ya daha yüksək dozalar təyin edə bilər. Qan analizləri ilə vitamin D səviyyəsi ölçülür (25-hidroksivitamin D). Normal səviyyə 30-50 ng/ml arası hesab olunur.
Vitamin D3 tabletləri, kapsulları və ya damcı formasında mövcuddur. D2 (ergokalsiferol) forması da var, lakin D3 daha effektivdir və uzun müddət qanda qalır.
Qəbul qaydaları:
Yan təsirlər və ehtiyat tədbirləri:
Müəyyən dozalarda vitamin D3 təhlükəsizdir, lakin çox yüksək dozalar (10,000 BV-dən artıq uzun müddət) toksikliyə səbəb ola bilər:
Həmişə həkimlə məsləhətləşərək dozanı müəyyənləşdirin.
Vitamin D3 çatışmazlığı qan analizi ilə müəyyən edilir. Bu analizdə 25-hidroksivitamin D [25(OH)D] səviyyəsi ölçülür. Nəticələr belə şərh olunur:
Vitamin D3-ü istənilən vaxt qəbul edə bilərsiniz, ancaq bir neçə tövsiyə var:
Səhər qəbulu üstünlükləri:
Əsas qayda: Yağlı qida ilə birlikdə qəbul edin – səhər yeməyində yumurta, avokado, qoz-fındıq və ya yağlı balıq olduqda ideal vaxtdır. Vitamin D yağda həll olduğu üçün yağsız qəbul edildikdə mənimsənmə 30-50% azalır.
Mühüm olan izlənimsizlikdir – hər gün eyni vaxtda qəbul etmək vərdiş yaradır.
Günəş işığı vitamin D3-ün əsas təbii mənbəyidir, ancaq bir neçə faktor buna təsir edir:
Kifayət günəş vannası üçün:
Əlavə lazım ola biləcək hallar:
Əksər ekspertlər güvənli dozada əlavə qəbul etməyi tövsiyə edir (1000-2000 BV), xüsusən payız-qış aylarında. Qan analizi ilə səviyyənizi yoxlayın və həkiminizdə məsləhətləşin.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq endokrinoloq həkimə müraciət edin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.