Bu məqalə yalnız məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Müalicə və qiymət detalları üçün mütləq həkiminizlə fərdi şəkildə məsləhətləşin.
Müasir dövrdə sağlam həyat tərzi sürmək və ideal çəkini qorumaq hər kəsin hədəfidir. Lakin “ideal çəki” anlayışı hər kəs üçün fərqlidir.
Bəs, çəkinizin boyunuza görə sağlam bir diapazonda olub-olmadığını necə öyrənə bilərsiniz? Məhz bu məqamda qarşımıza ən çox verilən suallardan biri çıxır: Bədən kütlə indeksi nədir? Necə hesablanır?
Bədən Kütlə İndeksi (BKİ) — ingilis dilində Body Mass Index (BMI) — insanın çəkisinin boyuna nisbətini ölçən beynəlxalq bir standartdır. Bu göstərici tibb dünyasında insanın çəki dərəcəsini (az çəkili, normal, artıq çəkili və ya piylənmə) müəyyən etmək üçün istifadə olunan ən sadə və effektiv üsuldur.
BKİ bədəninizdəki birbaşa yağ faizini ölçmür. Lakin o, bədən çəkisinin boyun kvadratına nisbəti vasitəsilə dolayı yolla bədən yağlılığı haqqında fikir verir. Tibb mütəxəssisləri BKİ-dən bir “skrininq aləti” kimi istifadə edirlər.
Bu göstərici həkimə xəstənin artıq çəki ilə bağlı yarana biləcək ürək xəstəlikləri, şəkərli diabet və digər metabolik problemlər riskini dəyərləndirməyə kömək edir.
Çəkinin normadan çox olması sadəcə estetik bir məsələ deyil. Artıq çəki bədəndəki bütün orqan sistemlərinə, xüsusən də ürək-damar sisteminə və oynaqlara əlavə yük salır. BKİ-ni bilmək sizə aşağıdakı xəstəliklərin riskini öncədən görməyə kömək edir:
Yüksək qan təzyiqi (Hipertoniya)
Tip 2 diabet
Xolesterol yüksəkliyi
Yuxu apnesi (yuxuda tənəffüsün dayanması)
Bəzi xərçəng növləri
BKİ-ni hesablamaq olduqca sadədir. Bunun üçün sizə yalnız iki göstərici lazımdır: çəki (kq) və boy (metr).
Riyazi düstur aşağıdakı kimidir:
Nümunə Hesablama:
Təsəvvür edin ki, bir insanın çəkisi 80 kq, boyu isə 1.75 metrdir.
İlk öncə boyun kvadratını hesablayırıq: $1.75 \times 1.75 = 3.0625$
Sonra çəkini bu rəqəmə bölürük: $80 / 3.0625 = 26.1$
Bu şəxsin bədən kütlə indeksi 26.1-dir. İndi isə gəlin bu rəqəmin nə ifadə etdiyinə baxaq.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) standartlarına əsasən, BKİ nəticələri aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:
| BKİ Aralığı | Təsnifat |
| 18.5-dən aşağı | Az çəkili (Zəif) |
| 18.5 – 24.9 | Normal çəki |
| 25.0 – 29.9 | Artıq çəki |
| 30.0 – 34.9 | I dərəcəli piylənmə |
| 35.0 – 39.9 | II dərəcəli piylənmə |
| 40.0 və yuxarı | III dərəcəli (Morbid) piylənmə |
Əgər BKİ-niz 18.5-dən aşağıdırsa, bu, bədəninizin ehtiyac duyduğu qida maddələrini kifayət qədər almadığını göstərə bilər. Bu vəziyyət immun sisteminin zəifləməsinə, sümük əriməsinə (osteoporoz) və qan azlığına (anemiya) səbəb ola bilər.
Bu diapazon sağlam hesab olunur. Bu aralıqda olan insanların xroniki xəstəliklərə tutulma riski digər qruplara nisbətən daha aşağıdır.
Bu mərhələ “həyəcan təbili” hesab olunur. Bu diapazonda olan şəxslər pəhriz və fiziki aktivliklə çəkilərini normala qaytarmasalar, gələcəkdə piylənmə və onunla bağlı fəsadlarla üzləşə bilərlər.
Piylənmə artıq sadəcə çəki problemi deyil, tibbi bir xəstəlikdir. Xüsusilə BKİ 40-dan yuxarı olan şəxslər (morbid piylənmə) ciddi həyati risk altındadırlar və mütləq həkim nəzarəti (endokrinoloq, dietoloq) altında müalicə almalıdırlar
BKİ faydalı bir vasitə olsa da, hər kəs üçün 100% dəqiq nəticə vermir. Çünki bu düstur bədəndəki əzələ və yağ nisbətini bir-birindən ayıra bilmir.
İdmançılar və Bodibilderlər: Əzələ yağa nisbətən daha ağırdır. Professional idmançıların BKİ-si çox yüksək (piylənmə səviyyəsində) çıxa bilər, lakin onların bədənində yağ faizi çox aşağıdır.
Yaşlılar: Yaşlandıqca insanlar əzələ kütləsini itirir və yağ yığırlar. BKİ yaşlılarda “normal” çıxsa da, daxili yağlanma (visseral yağ) yüksək ola bilər.
Hamilə qadınlar: Hamiləlik zamanı çəki artımı təbiidir və BKİ bu dövrdə sağlamlıq göstəricisi kimi istifadə edilməməlidir.
Uşaqlar və Yeniyetmələr: Onların BKİ hesablanması fərqlidir və “persentil qrafikləri” ilə yaşa görə müqayisə edilməlidir.
Əgər BKİ göstəriciniz 25-dən yuxarıdırsa, sağlamlığınızı qorumaq üçün aşağıdakı addımları ata bilərsiniz:
Kalori Defisiti Yaradın: Gündəlik yandırdığınız kaloridən daha azını qəbul edin.
Fiziki Aktivliyi Artırın: Həftədə ən az 150 dəqiqə orta templi gəzinti ürək-damar sağlamlığı üçün vacibdir.
İşlənmiş Qidalardan Qaçın: Şəkərli içkilər, un məmulatları və hazır qidalar BKİ-nin sürətlə artmasına səbəb olur.
Yuxu Rejiminə Əməl Edin: Az yatmaq aclıq hormonlarını (qrelin) artırır və kilo almağa şərait yaradır.
Xeyr, standart BKİ düsturu qadınlar və kişilər üçün eynidir. Lakin bədən yağının paylanması cinsiyyətə görə fərqlənir. Kişilərdə yağ daha çox qarın nahiyəsində, qadınlarda isə bud və omba nahiyəsində toplanmağa meyillidir.
Yetkinlər (20 yaşdan yuxarı) üçün BKİ kateqoriyaları sabitdir. Lakin 65 yaşdan yuxarı şəxslər üçün 22-27 arası BKİ daha sağlam hesab edilə bilər, çünki bir qədər çəki ehtiyatı yaşlılıqda xəstəliklərə qarşı qoruyucu ola bilər.
Uşaqlarda da eyni düstur istifadə olunur, lakin nəticə böyüklərdəki kimi sabit cədvəllə deyil, uşağın yaşına və cinsinə uyğun persentil (faiz) cədvəlləri ilə müqayisə edilir. Çünki uşaqların böyümə sürəti fərqlidir.
Bəli. “Normal çəkili piylənmə” (skinny fat) deyilən bir vəziyyət mövcuddur. İnsanın BKİ-si normal ola bilər, lakin bədənindəki yağ faizi yüksək və əzələ kütləsi azdırsa, o da metabolik xəstəliklər riski daşıyır.
Ən sürətli deyil, ən sağlam yol balanslı pəhriz və müntəzəm idmandır. Şok pəhrizlər əzələ itkisinə səbəb olur. Sağlam çəki itkisi həftədə 0.5 – 1 kq arası hesab olunur.
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Müalicə və qiymət detalları üçün mütləq həkiminizlə fərdi şəkildə məsləhətləşin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.