Qeyd: Bu məqalədə verilən məlumatlar ümumi xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz.
Qalxanvari vəzin xəstəlikləri müasir dövrdə getdikcə daha çox yayılmaqdadır və bunların arasında zob xüsusi diqqət tələb edir.
Gizli zobun əlamətləri ilkin mərhələdə özünü açıq göstərməyə bilər, lakin vaxtında müəyyən edilmədiyi halda ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
Zob qalxanvari vəzin böyüməsi ilə xarakterizə olunan və boğaz nahiyəsində şişkinliklə özünü göstərən bir vəziyyətdir.
Bu xəstəlik bəzən uzun müddət heç bir əlamət verməyərək gizli şəkildə inkişaf edə bilir. Ona görə də gizli zobun əlamətlərini bilmək və erkən mərhələdə müəyyən etmək müalicənin uğurlu olması üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanda və dünyada milyonlarla insan bu problemdən əziyyət çəkir, lakin bir çoxları öz vəziyyətlərindən xəbərsizdir.
Gizli zob termini adətən əlamətləri zəif və ya qeyri-müəyyən olan, həmçinin vizual olaraq hələ diqqət çəkməyən erkən mərhələdəki zoba işarə edir.
Gizli zobun ən erkən əlamətlərindən biri boğaz nahiyəsində yüngül təzyiq, dolğunluq və ya narahatlıq hissidir. Bu əlamət adətən o qədər zəif olur ki, bir çox insan onu normal olaraq qəbul edir və ya diqqət vermir. Boğazınızda sanki nəyinsə “oturduğu” hissi varsa, bu gizli zobun əlaməti ola bilər.
Qalxanvari vəzi böyüdükcə yemək borusu və nəfəs borusuna təzyiq göstərə bilər. Nəticədə udma zamanı çətinlik yaranır. Əvvəlcə yalnız böyük hissələri udarkən, sonralar isə maye qidaları belə udarkən problem yaşana bilər. Bu əlamət tədricən inkişaf etdiyinə görə bir çox xəstə buna alışır və normal hesab edir.
Qalxanvari vəzin böyüməsi səs tellərini idarə edən sinirə təzyiq göstərə bilər. Bu halda səsin boğuqlaşması, xırıltı və ya səsin asanlıqla yorulması müşahidə olunur. Əgər səsiniz əvvəlki kimi aydın çıxmırsa və bu vəziyyət bir neçə həftədən çox davam edərsə, mütləq endokrinoloqa müraciət etməlisiniz.
Böyümüş qalxanvari vəzi nəfəs borusuna təzyiq edərək nəfəs almada çətinlik yarada bilər. Bu, xüsusilə uzanarkən və ya fiziki aktivlik zamanı daha çox hiss olunur. Nəfəs darlığı, xırıltılı nəfəs və ya dərin nəfəs almaqda çətinlik gizli zobun əlamətləri ola bilər.
Əvvəlki mərhələlərdə zob gözlə görünməyə bilər, lakin boğazı əllə yoxladıqda asimmetrik şişkinlik və ya toxunmada narahatlıq hiss edilə bilər. Aynaya baxarkən başınızı arxaya əydiyinizdə boğazınızda yüngül qabarıqlıq görünə bilər.
Qalxanvari vəzin funksiyası pozulduqda – hipotiroidizm (hormon çatışmazlığı) və ya hipertiroidizm (artıq hormon istehsalı) – ümumi yorğunluq, zəiflik və enerjisizlik yaşana bilər. Kifayət qədər yatdığınız halda da özünüzü yorğun hiss edirsinizsə, bu qalxanvari vəzi probleminin əlaməti ola bilər.
Gizli zobun inkişaf riski bəzi insanlarda daha yüksəkdir:
Gizli zobun əlamətlərini hiss edərsəniz, endokrinoloq və ya terapevt həkimə müraciət etməlisiniz. Diaqnostika prosesi adətən aşağıdakıları əhatə edir:
Fiziki müayinə: Həkim boğazınızı əllə yoxlayaraq qalxanvari vəzin ölçüsünü, konsistensiyasını və düyünlərin olub-olmamasını qiymətləndirir.
Qan analizləri: TSH (tiroid stimullaşdırıcı hormon), sərbəst T3 və T4 hormonlarının səviyyəsi yoxlanılır. Otoimmün zobda antikorların səviyyəsi də təyin edilir.
Ultrasəs müayinəsi: Qalxanvari vəzin ölçüsünü, strukturunu və düyünlərin xarakterini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün ən informativ metoddur.
İncə iynə aspirasiya biopsiyası: Şübhəli düyünlər olduqda onların xoş- və ya bədxassəli olduğunu müəyyənləşdirmək üçün aparılır.
Sintigrafiya: Qalxanvari vəzin funksional vəziyyətini qiymətləndirmək üçün radioaktiv yod istifadə edilərək aparılan müayinədir.
Zobun ilk əlamətləri adətən çox zəif və qeyri-spesifik olur. Boğazda yüngül narahatlıq hissi, udma zamanı ən kiçik çətinlik və ya yorğunluq kimi əlamətlər illərlə davam edə bilər.
Gizli zobun əlamətləri tədricən inkişaf edir – bəzən 3-5 il ərzində heç bir ciddi simptom olmadan böyümə davam edə bilər. İlkin mərhələdə vəzin ölçüsü yalnız 10-20% böyüyə bilər və bu gözlə görünməz.
Buna görə də risk qrupunda olanlara ildə bir dəfə mütləq profilaktik müayinə tövsiyə olunur. Erkən diaqnostika müalicənin effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır və ağırlaşmaların qarşısını alır.
Gizli zobun özü-özünə keçməsi onun səbəbindən asılıdır. Məsələn, hamiləlik dövründə baş verən müvəqqəti zob doğuşdan sonra tədricən kiçilə bilər. Yod çatışmazlığına bağlı erkən mərhələdəki zob düzgün qidalanma və yod əlavələri ilə geriyə çevrilə bilər.
Lakin əksər hallarda gizli zob müalicə edilmədikdə inkişaf etməyə davam edir. Otoimmün xəstəliklərə bağlı zob, düyünlü formalar və genetik meyillik olanlarda mütləq tibbi müdaxilə lazımdır.
Müalicəsiz qalan zob böyüməyə davam edərək nəfəs almada və udmada ciddi problemlər yarada bilər, həmçinin bədxassəli transformasiya riski mövcuddur. Ona görə də gizli zobun əlamətlərini hiss edən kimi mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bəli, qadınlarda gizli zobun əlamətləri bəzi xüsusiyyətlərə malikdir. Qadınlarda hormon dəyişiklikləri daha tez-tez baş verdiyi üçün menstrual dövrdə pozğunluqlar (qaydasız, ağrılı və ya güclü qanaxmalar) erkən əlamət ola bilər.
Hamiləlik və laktasiya dövründə zob riski artır və bu dövrdə yorğunluq, çəki artımı kimi simptomlar normal hormonal dəyişikliklərlə qarışdırıla bilər.
Qadınlarda daha çox otoimmün zob (Hashimoto tireoidiți) rast gəlinir və bu, tədricən artan yorğunluq, depressiya və soyuq dözümsüzlüyü ilə özünü göstərir.
Kişilərdə isə zob daha az rast gəlsə də, aşkar edildiyi zaman daha böyük ölçülərə çata bilir. Hər iki cinsdə əsas əlamətlər eyni olsa da, qadınlar hormonal dəyişikliklərə daha həssas olduqları üçün daha çox risk altındadırlar.
Uşaqlarda gizli zobun əlamətlərini müəyyənləşdirmək çətindir, çünki onlar öz şikayətlərini düzgün ifadə edə bilmirlər.
Valideynlər aşağıdakı əlamətlərə diqqət etməlidir: uşağın böyümə və inkişafında gerilikmə, məktəbdə diqqət və yaddaş problemləri, həddindən artıq yorğunluq və letargiya, iştahsızlıq və ya əksinə həddindən artıq iştah.
Fiziki əlamətlərə boğazda görünən və ya toxunmada hiss olunan şişkinlik, səsin dəyişməsi, tez-tez boğaz ağrıları daxildir. Hipotiroidizmi olan uşaqlarda saçlar tökülür, dəri quruyur və çəki artımı müşahidə olunur. Hipertiroidizmdə isə həyəcanlılıq, tərləmə, ürək döyüntüsü və arıqlama görünür.
Yeniyetməlik dövründə pubertasın gecikmə və ya erkən başlaması da qalxanvari vəzi problemlərinin əlaməti ola bilər. Ailədə zob tarixi varsa, uşaq mütəmadi olaraq endokrinoloq tərəfindən yoxlanmalıdır.
Qeyd: Bu məqalədə verilən məlumatlar ümumi xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.