Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
Hamiləlik xəbərini aldığınız andan etibarən orqanizminizdə minlərlə bioloji proses dəyişməyə başlayır. Bu dəyişikliklərin mərkəzində dayanan və adətən “gizli qəhrəman” adlandırılan kiçik bir orqan var:
Qalxanabənzər vəzi (tiroid). Boyunun ön hissəsində, kəpənək formasında yerləşən bu vəzi, hamiləliyin sağlam davam etməsi və bətninizdəki körpənin inkişafı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Həkiminiz ilk müayinələrdə sizdən qan analizi istədikdə, orada mütləq TSH (Tiroid Stimullaşdırıcı Hormon) səviyyəsinə baxılacaqdır.
Bəs, hamiləlikdə TSH hormonu niyə vacibdir? Dölə təsirləri nələrdir və niyə bu rəqəmlər bu qədər ciddi nəzarət altında saxlanılmalıdır?
Qalxanabənzər vəzi maddələr mübadiləsini tənzimləyən iki əsas hormon istehsal edir: T3 (triyodtironin) və T4 (tiroksin). Beynimizdə yerləşən hipofiz vəzi isə bu hormonların səviyyəsini nəzarətdə saxlamaq üçün TSH hormonunu ifraz edir.
TSH-nin iş prinsipi “tərs mütənasiblik” qanununa əsaslanır:
Əgər qanda tiroid hormonları (T3, T4) azdırsa, TSH yüksəlir (vəzini daha çox işləməyə məcbur etmək üçün).
Əgər tiroid hormonları çoxdursa, TSH azalır.
Hamiləlik dövründə bu tarazlıq xüsusi bir həssaslıq tələb edir. Çünki hamiləliyin ilk 12-14 həftəsində (birinci trimestr) dölün öz qalxanabənzər vəzi hələ inkişaf etməmiş olur.
Bu müddət ərzində körpə beyin inkişafı və sinir sistemi formalaşması üçün tamamilə anadan gələn tiroid hormonlarına möhtacdır.
Məhz buna görə hamiləlikdə TSH hormonu niyə vacibdir? Dölə təsirləri sualı tibbi nöqteyi-nəzərdən kritik əhəmiyyət daşıyır. Ananın tiroid funksiyasındakı hər hansı bir çatışmazlıq birbaşa körpənin gələcək zehni və fiziki sağlamlığına təsir edə bilər.
Hamiləlik zamanı qadın orqanizmində baş verən fizioloji dəyişikliklər səbəbindən TSH referans aralıqları hamilə olmayan qadınlardan fərqlənir.
Hamiləlik hormonu kimi tanıdığımız hCG (xorionik gonadotropin) TSH-yə bənzər təsir göstərərək qalxanabənzər vəzini stimullaşdırır, bu da adətən ilk aylarda TSH səviyyəsinin bir qədər aşağı düşməsinə səbəb olur.
Beynəlxalq Endokrinologiya Cəmiyyətlərinin tövsiyələrinə əsasən, hamiləlikdə ideal TSH səviyyələri aşağıdakı kimi qəbul edilir (laboratoriya standartlarına görə cüzi fərqlər ola bilər):
Birinci Trimestr (0-13 həftə): 0.1 – 2.5 mIU/L
İkinci Trimestr (14-26 həftə): 0.2 – 3.0 mIU/L
Üçüncü Trimestr (27-40 həftə): 0.3 – 3.0 mIU/L
Əgər analiz nəticələriniz bu rəqəmlərdən fərqlidirsə, dərhal təşvişə düşməyin. Həkiminiz T4 və anti-TPO (antitel) testlərinə də baxaraq ümumi mənzərəni qiymətləndirəcəkdir.
Hamiləlik zamanı ən çox rast gəlinən tiroid problemi hipotireozdur, yəni TSH-nin yüksək, sərbəst T4-ün isə aşağı və ya normal olması halıdır. Bu vəziyyət adətən yod çatışmazlığı və ya Haşimoto tiroiditi (avtoimmun xəstəlik) səbəbindən yaranır.
Hipotireoz müalicə edilməzsə, ana namizədində aşağıdakı fəsadlara yol aça bilər:
Preeklampsiya (Hamiləlik zəhərlənməsi): Yüksək qan təzyiqi və sidikdə zülal ilə müşahidə olunan təhlükəli vəziyyət.
Anemiya (Qanazlığı): Dəmir çatışmazlığının dərinləşməsi.
Ciftdə problemlər: Plasentanın (ciftin) vaxtından əvvəl ayrılması riski.
Doğuşdan sonrakı qanaxma: Uşaqlıq yığılmasının zəifləməsi səbəbindən.
Mövzumuzun əsas hissəsi olan dölə təsirləri baxımından yüksək TSH ciddi yanaşma tələb edir:
Neyro-koqnitiv İnkişaf: Körpənin beyninin formalaşması üçün tiroid hormonları “tikinti materialı” rolunu oynayır. Anada hormon çatışmazlığı uşağın gələcəkdə IQ səviyyəsinin aşağı olmasına, öyrənmə çətinliklərinə və motor bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Vaxtından Əvvəl Doğuş: Hormonal disbalans dölün ana bətnində qalma müddətinə təsir edə bilər.
Aşağı Çəki: Körpənin inkişafdan qalması və aşağı çəki ilə doğulması riski artır.
Düşük Riski: Xüsusilə ilk trimestrdə nəzarətsiz hipotireoz düşük (abort) riskini artırır.
Daha az rast gəlinsə də, bəzi hamilələrdə TSH səviyyəsi normadan çox aşağı (məsələn, <0.1 mIU/L) olur. Bunun iki əsas səbəbi ola bilər:
Müvəqqəti Gestasion Hipertireoz: Adətən ilk aylarda yüksək hCG səbəbindən yaranır, müalicə tələb etmir və 20-ci həftəyə qədər öz-özünə düzəlir. Bu vəziyyət adətən şiddətli ürəkbulanma və qusma (Hyperemesis Gravidarum) ilə müşayiət olunur.
Qreyvs (Graves) Xəstəliyi: Bu, ciddi avtoimmun xəstəlikdir və müalicə tələb edir.
Müalicə olunmayan ciddi hipertireoz “tiroid fırtınası” adlanan həyati təhlükəli vəziyyətə, dölün ürək döyüntülərinin pozulmasına və inkişaf qüsurlarına gətirib çıxara bilər.
Hamiləlik planlaşdıran və ya yeni hamilə qalan hər bir qadın mütləq TSH skrininqindən keçməlidir. Xüsusilə ailəsində tiroid xəstəliyi olanlar, əvvəlki hamiləliklərində problem yaşayanlar və ya 1-ci tip şəkərli diabet xəstələri risk qrupundadır.
Ən çox verilən suallardan biri budur: “Hamiləykən dərman atsam, uşağa ziyan olmaz?” Cavab birmənalıdır: Xeyr, əksinə, dərman atmamaq ziyandır.
Hipotireoz zamanı həkimlər adətən Levotiroksin (sintetik T4 hormonu) təyin edirlər. Bu dərman orqanizmin istehsal etdiyi təbii hormona tamamilə identikdir və plasentadan keçərək körpəyə heç bir zərər vurmur. Əksinə, anada çatışmayan hormonu əvəz edərək körpənin beyin inkişafını qoruyur.
Müalicə zamanı diqqət edilməli məqamlar:
Dərmanı səhər acqarına, yeməkdən ən az 30-45 dəqiqə əvvəl qəbul edin.
Hamiləlik vitaminləri (xüsusilə kalsium və dəmir) ilə tiroid dərmanı arasında ən az 4 saat fərq qoyun. Bu minerallar dərmanın sorulmasına mane olur.
TSH səviyyəsi hər 4-6 həftədən bir yoxlanılmalı və doza ehtiyaca görə tənzimlənməlidir.
Dərman müalicəsi ilə yanaşı, qidalanma da həlledici rola malikdir. Qalxanabənzər vəzi hormon istehsal etmək üçün yoda ehtiyac duyur. Hamiləlikdə yoda olan tələbat təxminən 50% artır (gündəlik 250 mkq tövsiyə edilir).
Yodla zəngin qidalar:
Yodlaşdırılmış duz (ən asan mənbə).
Dəniz məhsulları (balıq, dəniz kələmi).
Süd və süd məhsulları.
Yumurta.
Lakin diqqətli olun: Əgər sizdə Haşimoto xəstəliyi varsa, yod qəbulunu artırmadan əvvəl mütləq endokrinoloqunuzla məsləhətləşin, bəzi hallarda yodun artırılması iltihabı kəskinləşdirə bilər.
Bəli, nəzarətsiz qalan ciddi TSH yüksəkliyi (müalicə olunmayan hipotireoz) uşağın neyro-koqnitiv inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.
Araşdırmalar göstərir ki, hamiləliyin erkən dövrlərində tiroid hormonu çatışmazlığı yaşayan anaların uşaqlarında IQ səviyyəsi bir qədər aşağı ola bilər. Lakin vaxtında başlanan müalicə ilə bu risk tamamilə aradan qalxır və uşaq tam sağlam doğulur.
Yüngül yüksəlmələr (Subklinik Hipotireoz) adətən fəlakətli nəticələrə səbəb olmur, lakin müasir protokollara əsasən hamiləlikdə bu halları da nəzarətə almaq tövsiyə edilir. Xüsusilə anti-TPO anticisimləri pozitivdirsə, həkiminiz kiçik dozada dərman başlaya bilər. Bu, sadəcə sığorta məqsədi daşıyır və hamiləliyin daha rahat keçməsini təmin edir.
Bir çox qadınlarda hamiləlik zamanı yaranan tiroid problemləri doğuşdan sonra normallaşır. Lakin bəzilərində “Postpartum Tiroidit” (doğuş sonrası tiroid iltihabı) yarana bilər. Adətən doğuşdan 6-8 həftə sonra təkrar analiz verilməli və vəziyyət qiymətləndirilməlidir. Əgər sizdə xroniki Haşimoto varsa, müalicə ömür boyu davam edə bilər.
Hamiləlikdə zob düyünlərinə rast gəlmək mümkündür. Əksər hallarda bu düyünlər xoşxassəlidir və sadəcə ultrasəs müayinəsi ilə izlənilir. Əməliyyat yalnız düyün çox böyüyüb nəfəs borusunu sıxarsa və ya bədxassəli şübhəsi çox güclü olarsa (adətən ikinci trimestrdə) icra olunur. Digər hallarda cərrahi müdaxilə doğuşdan sonraya saxlanılır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.