Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.
Endokrin sistemimizdə bu “baş dirijor” rolunu oynayan kiçik, lakin olduqca qüdrətli orqan hipofiz vəzidir. Bir çox pasiyent hormonal problemlərlə üzləşdikdə və ya baş ağrılarından şikayət etdikdə, həkimlər bu vəzinin yoxlanılmasını tövsiyə edir.
Bəs, əslində hipofiz vəzi nədir? Hipofiz vəzi xəstəlikləri sağlamlığımıza necə təsir edir və hansı əlamətlərlə özünü büruzə verir?
Hipofiz vəzi (latınca Glandula pituitaria), beynin əsasında, burun boşluğunun arxasında yerləşən, noxud boyda (təxminən 0.5-1 qram ağırlığında) bir vəzidir.
O, kəllə sümüyünün “Türk yəhəri” (Sella turcica) adlanan xüsusi bir çökəkliyində yerləşir və nazik bir saplaq vasitəsilə beynin hipotalamus nahiyəsinə birləşir.
Ölçüsünün kiçik olmasına baxmayaraq, onun funksiyası həyatidir. Hipofiz vəzi digər endokrin vəzlərin (qalxanvari vəzi, böyrəküstü vəzi, yumurtalıqlar və xayalar) fəaliyyətini tənzimləyən hormonlar ifraz edir. Məhz buna görə də ona endokrin sistemin “idarəetmə mərkəzi” deyilir.
Hipofiz vəzi iki əsas hissədən ibarətdir və hər biri fərqli funksiyaları yerinə yetirir:
Ön pay (Adenohipofiz): Vəzinin təxminən 80%-ni təşkil edir və hormon istehsalının böyük hissəsini həyata keçirir.
Arxa pay (Neyrohipofiz): Beyindən gələn hormonları depolayır və lazım olduqda qana buraxır.
Hipofiz vəzi xəstəliklərini başa düşmək üçün əvvəlcə bu vəzinin hansı hormonları istehsal etdiyini bilmək vacibdir. Hər bir hormonun çatışmazlığı və ya artıqlığı fərqli bir xəstəliyə yol açır.
TSH (Tiroid Stimullaşdırıcı Hormon): Qalxanvari vəzinin fəaliyyətini tənzimləyir və maddələr mübadiləsinə nəzarət edir.
ACTH (Adrenokortikotrop Hormon): Böyrəküstü vəzləri stimullaşdıraraq həyati vacib olan kortizol (“stres hormonu”) ifrazını təmin edir.
GH (Böyümə Hormonu): Uşaqlarda sümük və əzələ inkişafını, böyüklərdə isə maddələr mübadiləsini və bədən quruluşunu tənzimləyir.
FSH və LH (Qonadotropinlər): Kişilərdə və qadınlarda cinsi funksiyaları, məhsuldarlığı (fertilliyi) və cinsi hormonların (testosteron və estrogen) ifrazını idarə edir.
Prolaktin: Doğuşdan sonra qadınlarda süd istehsalını təmin edir.
ADH (Antidiuretik Hormon və ya Vasopressin): Böyrəklərdə suyun geri sorulmasını tənzimləyərək bədənin su balansını qoruyur.
Oksitosin: Doğuş zamanı uşaqlıq yığılmalarını və süd ifrazını stimullaşdırır.
Hipofiz vəzi nədir? Hipofiz vəzi xəstəlikləri mövzusu genişdir, lakin bu xəstəlikləri əsasən üç qrupa bölmək olar:
Hormon artıqlığına səbəb olan xəstəliklər (Hiperfunksiya): Adətən adenomalar (xoşxassəli şişlər) səbəbindən yaranır.
Hormon çatışmazlığına səbəb olan xəstəliklər (Hipofunksiya): Vəzinin zədələnməsi nəticəsində baş verir.
Kütlə təsiri (Şişin ölçüsünün böyüməsi): Şiş böyüyərək ətraf toxumaları, xüsusən də görmə sinirini sıxır.
Gəlin, ən çox rast gəlinən patologiyalara nəzər salaq.
Hipofiz xəstəliklərinin ən geniş yayılmış səbəbi adenomalardır. Bunlar xərçəng (bədxassəli) deyildir, xoşxassəli şişlərdir. Adenomalar iki cür olur:
Sekresiya edən (Funksional) adenomalar: Özbaşına hormon ifraz edərək bədəndə hormonal disbalans yaradırlar.
Sekresiya etməyən (Qeyri-funksional) adenomalar: Hormon ifraz etmir, lakin böyüyərək sağlam hipofiz toxumasını və ya görmə sinirlərini sıxa bilər.
Bu, ən çox rast gəlinən hormon ifraz edən şiş növüdür. Prolaktin hormonunun həddindən artıq ifrazı ilə xarakterizə olunur.
Qadınlarda: Menstruasiya pozğunluğu, sonsuzluq və hamiləlik olmadan göyüsdən süd gəlməsi (qalaktoreya).
Kişilərdə: Cinsi istəyin azalması (libido itkisi), erektil disfunksiya və bəzən süd vəzilərinin böyüməsi (ginekomastiya).
Böyümə hormonunun (GH) həddindən artıq ifrazı nəticəsində yaranır.
Uşaqlarda (Giqantizm): Sümüklərin böyümə zonaları hələ bağlanmadığı üçün uşaq həddindən artıq hündür boylu olur.
Böyüklərdə (Akromeqaliya): Sümüklər uzana bilmədiyi üçün eninə böyüyür. Əl və ayaq ölçülərinin böyüməsi, üz cizgilərinin kobudlaşması, çənənin irəli çıxması, dilin böyüməsi kimi əlamətlər müşahidə edilir.
Hipofiz vəzinin çox miqdarda ACTH ifraz etməsi nəticəsində böyrəküstü vəzlər həddindən artıq kortizol istehsal edir.
Əlamətləri: Üst bədəndə piylənmə, “ayabənzər üz” (yuvarlaq və qırmızı üz), kürəkdə “bifştek” adlanan piy yığını, qarın dərisində bənövşəyi çatlaqlar (striyalar), yüksək təzyiq və şəkərli diabet.
Hipofiz vəzinin zədələnməsi, şişin sağlam toxumanı sıxması və ya cərrahiyyə/şüa terapiyası sonrası hormonların az ifraz olunmasıdır. Bu zaman pasiyentdə daimi yorğunluq, təzyiq düşməsi, soyuğa dözümsüzlük və çəki itkisi (və ya artımı) müşahidə edilə bilər.
Simptomlar şişin növünə, ölçüsünə və hormonal aktivliyinə görə dəyişir. Lakin ümumi olaraq aşağıdakı əlamətlərə diqqət yetirmək lazımdır:
Nevroloji və Görmə Problemləri (Böyük adenomalar zamanı):
Şiddətli və davamlı baş ağrıları.
Görmə sahəsinin daralması (xüsusilə yan tərəfləri görməkdə çətinlik).
İkili görmə.
Göz qapaqlarının sallanması.
Hormonal Problemlər:
İzahsız çəki artımı və ya itkisi.
Menstruasiya tsiklinin pozulması.
Həddindən artıq tüklənmə və ya tük tökülməsi.
Daimi yorğunluq və halsızlıq.
Əhval-ruhiyyənin tez-tez dəyişməsi, depressiya.
Əgər yuxarıdakı əlamətlərdən şübhələnirsinizsə, mütləq endokrinoloqa müraciət etməlisiniz. Diaqnostika prosesi adətən aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
Qan Analizləri: Hormonların səviyyəsini (TSH, Prolaktin, GH, Cortisol və s.) yoxlamaq üçün səhər acqarına qan nümunəsi götürülür.
MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiya): Hipofiz vəzinin ən dəqiq görüntüləmə üsuludur. Kontrast maddəli MRT vasitəsilə hətta millimetrik adenomalar (mikroadenomalar) belə aşkar edilə bilər.
Görmə Sahəsinin Müayinəsi (Perimetriya): Əgər şiş görmə sinirini sıxırsa, oftalmoloq tərəfindən görmə sahəsindəki itkilər yoxlanılır.
Xoşbəxtlikdən, hipofiz vəzi xəstəlikləri müasir tibbdə uğurla müalicə olunur. Müalicə taktikasını endokrinoloq və neyrocərrah birlikdə təyin edir.
Dərman Müalicəsi: Prolaktinomalar və bəzi digər hormon aktiv şişlər çox vaxt dərmanlarla (məsələn, dopamin aqonistləri) tamamilə kiçilir və hormon səviyyəsi normallaşır. Cərrahiyyəyə ehtiyac qalmır.
Cərrahi Müalicə (Transsfenoidal Cərrahiyyə): Əgər şiş görməni pisləşdirirsə, dərmana tabe olmursa və ya həddindən artıq hormon ifraz edirsə (məsələn, Kuşinq və ya Akromeqaliya), əməliyyat lazımdır. Müasir dövrdə bu əməliyyat kəllə qapağı açılmadan, burun dəliklərindən daxil olaraq endoskopik üsulla həyata keçirilir. Bu, xəstənin tez sağalmasını təmin edir.
Şüa Terapiyası (Radioterapiya): Əməliyyatla tam təmizlənə bilməyən və ya aqressiv şişlər üçün istifadə olunur. Qamma Bıçaq (Gamma Knife) kimi üsullarla şüalar birbaşa şişə yönəldilir.
Hormon Əvəzedici Terapiya: Əgər hipofiz vəzi hormon istehsal edə bilmirsə (çatışmazlıq varsa), xəstəyə ömür boyu çatışmayan hormonlar dərman şəklində verilir.
Xeyr, hipofiz adenomalarının mütləq əksəriyyəti (99%-dən çoxu) xoşxassəlidir. Onlar beyin xərçəngi deyildir və digər orqanlara metastaz vermir (yayılmır). Lakin yerləşdiyi yerdə böyüyərək ətraf toxumaları sıxa və ciddi fəsadlar yarada bilər, buna görə də nəzarət vacibdir.
Bəli, mümkündür. Xüsusilə prolaktinoma səbəbindən yaranan sonsuzluq, dərman müalicəsi ilə prolaktin səviyyəsi normallaşdırıldıqdan sonra aradan qalxır və qadınlar təbii yolla hamilə qala bilirlər. Hamiləlik planlaşdıran qadınlar mütləq endokrinoloq nəzarətində olmalıdırlar.
Xeyr. Baş ağrısının yüzlərlə səbəbi (miqren, gərginlik, təzyiq və s.) ola bilər. Hipofiz adenoması zamanı baş ağrısı adətən şişin ölçüsü böyük olduqda yaranır. Lakin baş ağrısı ilə yanaşı görmə pozğunluğu və ya hormonal dəyişikliklər varsa, mütləq MRT müayinəsi tövsiyə olunur.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.