Hirsutizm, qadınlarda kişi tipli tüklənmə modelinin inkişaf etməsidir. Bu zaman tüklər adətən kişilərə xas olan nahiyələrdə — üzdə (saqqal və bığ nahiyəsi), sinədə, kürəkdə, qarnın aşağı hissəsində və budların daxili tərəfində çıxır. Bu tüklər incə və rəngsiz (vellus) deyil, tünd, sərt və qalın (terminal) xarakter daşıyır.
Dünya statistika göstəricilərinə görə, qadınların təxminən %5-%10-u bu problemdən əziyyət çəkir. Hirsutizm bir xəstəlikdən daha çox, bədəndə baş verən başqa bir problemin — adətən androgen (kişi cinsi hormonları) artıqlığının — simptomudur.
Hirsutizmin yaranmasının əsas mexanizmi qadın bədənində androgenlərin (məsələn, testosteron) səviyyəsinin yüksəlməsi və ya tük follikullarının bu hormonlara qarşı həssaslığının artmasıdır.
Bu, hirsutizmin ən geniş yayılmış səbəbidir (%70-80 hallarda). Polikistik over sindromu zamanı yumurtalıqlarda xırda sistlər yaranır və hormonal balans pozulur. Simptomlara qeyri-müntəzəm aybaşı, çəki artımı və sızanaqlar da daxildir.
Bəzən bütün analizlər normal çıxır, lakin tüklənmə yenə də mövcud olur. Bu, tük follikullarının normal səviyyədə olan androgenlərə qarşı həddindən artıq həssas olması ilə izah edilir.
Böyrəküstü vəzilərin anadangəlmə hiperplaziyası və ya şişləri androgen istehsalını kəskin artıra bilər ki, bu da sürətli tüklənməyə səbəb olur.
Bəzi hormonal dərmanlar, anabolik steroidlər və ya müəyyən endometriozi müalicə edən preparatlar yan təsir kimi hirsutizm yarada bilər.
Qanda insulinin yüksək olması yumurtalıqları daha çox androgen istehsal etməyə təşviq edir. Bu, xüsusilə piylənmədən əziyyət çəkən qadınlarda hirsutizm riskini artırır.
Hirsutizm sadəcə tük deyil, bəzən “virilizasiya” (kişiləşmə) əlamətləri ilə müşayiət oluna bilər:
Səsin qalınlaşması
Saç tökülməsi (kişi tipli kəlləşmə)
Sızanaqların artması (akne)
Əzələ kütləsinin artması
Klitorun böyüməsi
Həkim (adətən endokrinoloq və ya ginekoloq) Ferriman-Gallwey şkalası ilə tüklənmənin dərəcəsini qiymətləndirir.
Daha sonra qan analizləri vasitəsilə testosteron, DHEA-S, prolyaktin və digər hormonların səviyyəsi yoxlanılır. Lazım gəldikdə yumurtalıqların və böyrəküstü vəzilərin USM və ya MRT müayinəsi aparılır.
Müalicə fərdi yanaşma tələb edir və əsas səbəbin aradan qaldırılmasına yönəlir.
Oral Kontraseptivlər: Doğuşa nəzarət həbləri yumurtalıqlarda androgen istehsalını azaldır.
Anti-androgenlər: Bu dərmanlar androgenlərin tük follikullarına təsirini bloklayır. Qeyd: Bu dərmanlar hamiləlik zamanı qətiyyən istifadə edilməməlidir.
Metformin: İnsulin müqaviməti olan xəstələrdə insulin səviyyəsini tənzimləyərək dolayı yolla tüklənməni azaldır.
Tibbi müalicə mövcud tükləri tökmür, yalnız yenilərinin çıxmasının qarşısını alır. Mövcud tüklər üçün:
Lazer Epilyasiyası: Tük köklərini məhv edən ən effektiv üsullardan biridir.
Elektroliz: Hər bir tükün kökünə elektrik cərəyanı ilə müdaxilə edilir. Bu, ağ saçlar və çox nazik tüklər üçün idealdır.
Hirsutizmin müalicəsi uzunmüddətli bir prosesdir. Əgər səbəb hormonal pozuntudursa, dərman müalicəsi ilə yeni tüklərin çıxması dayandırıla bilər.
Lakin artıq formalaşmış sərt tüklər üçün kosmetik prosedurlar (lazer və s.) mütləqdir. Tam nəticə üçün 6-12 ay vaxt tələb olunur.
Təəssüf ki, ev şəraitində tətbiq edilən maskalar hormonal tüklənməni dayandıra bilməz. Lakin sağlam qidalanma və çəki atmaq insulin müqavimətini azaldaraq androgen səviyyəsini aşağı sala bilər.
Nanə çayının (spearmint tea) bəzi tədqiqatlarda androgenləri azaltdığı müşahidə edilib, lakin bu, həkim məsləhəti ilə edilməlidir.
Üzdəki həddindən artıq tüklənmə ən çox Polikistik Over Sindromunun (PKOS) əlamətidir. Bundan əlavə, böyrəküstü vəzi xəstəlikləri, Cushing sindromu və ya bəzi şiş növləri də üzdə kişi tipli tüklənməyə səbəb ola bilər.
Bəli, lazer epilyasiyası çox effektivdir. Lakin diqqət yetirilməli olan məqam odur ki, əgər daxili hormonal problem həll olunmayıbsa, lazerdən bir müddət sonra yeni tüklər çıxa bilər. Ona görə də endokrinoloji müalicə ilə lazer prosedurlarını paralel aparmaq tövsiyə olunur.
Hirsutizmin özü hamiləliyə mane deyil, lakin ona səbəb olan faktorlar (məsələn, PKOS) ovulyasiyanı pozaraq sonsuzluğa səbəb ola bilər. Hormonal balans tənzimləndikdə hamiləlik şansı əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.