Tənbəl zob və ya tibbi dildə hipotiroidizm, qalxanabənzər vəzin kifayət qədər hormon istehsal etməməsi nəticəsində yaranan endokrin sistemin xroniki xəstəliyidir.
Dünya üzrə milyonlarla insan bu problemdən əziyyət çəkir və xüsusilə qadınlarda daha çox rast gəlinir. Tənbəl zobun əlamətləri çox vaxt yavaş-yavaş inkişaf edir və ilk mərhələdə digər xəstəliklərlə qarışdırıla bilər. Bu səbəbdən xəstəliyi vaxtında tanımaq və düzgün müalicə almaq son dərəcə vacibdir.
Tənbəl zob və ya hipotiroidizm, qalxanabənzər vəzin (tiroid bezinin) az işləməsi və bununla əlaqədar olaraq tiroid hormonlarının – tiroksinin (T4) və triiyodotironinin (T3) – qanda kifayət qədər olmaması ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
Bu hormonlar bədəndə hüceyrələrin enerji istifadəsini, ürək döyüntüsünü, hərarət tənzimlənməsini, həzm sistemini və beyin funksiyalarını tənzimləyir.
Tənbəl zobun əlamətləri adətən yavaş-yavaş inkişaf edir və ilk mərhələlərdə nəzərə çarpmaya bilər. Simptomlar şəxsdən şəxsə dəyişir və xəstəliyin ağırlıq dərəcəsindən asılıdır.
Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
Yorğunluq və zəiflik: Daimi enerji çatışmazlığı, hətta yuxudan sonra belə yorğun hiss etmək
Çəki artımı: Qidalanma və fiziki fəaliyyət eyni olsa belə əsassız kilo alınması
Soyuğa həssaslıq: Normal temperaturda belə üşümə, əllərin və ayaqların soyuq olması
Qəbizlik: Həzm sisteminin yavaşlaması və mədə-bağırsaq hərəkətlərinin azalması
Quru və solğun dəri: Dərinin quruyaraq pulcuqlanması, saçların tökülməsi və kövrəkləşməsi
Şişkinlik: Xüsusilə üzdə, əllərdə və ayaqlarda ödem
Ləng ürək döyüntüsü: Bradikardiya (normal ürək döyüntüsündən aşağı)
Depressiya və yaddaş problemləri: Pis əhval-ruhiyyə, konsentrasiya çətinliyi, unutqanlıq
Əzələ ağrıları və tutması: Xüsusilə səhər saatlarında əzələlərdə sərtlik
Qadınlarda menstrual pozğunluqlar: Aybaşı dövrlərinin nizamsızlığı, çox qanaxma
Səs dəyişiklikləri: Səsin kobud və ya boğuq olması
Bu əlamətlərdən bir neçəsini özünüzdə müşahidə edirsinizsə, mütləq endokrinoloqa və ya ümumi terapevtə müraciət etməlisiniz.
Tənbəl zobun meydana gəlməsində bir neçə əsas səbəb var:
Hashimoto tireoidiiti: Bu, ən çox rast gəlinən səbəbdir. Autoimmün xəstəlik olub, bağışıqlıq sistemi yanlışlıqla qalxanabənzər vəziyə hücum edir və onu zədələyir.
İod çatışmazlığı: İod tiroid hormonlarının əsas tərkib hissəsidir. Qidada kifayət qədər iod olmadıqda vəzi hormon istehsal edə bilməz.
Tiroid cərrahiyyəsi: Qalxanabənzər vəzinin bir hissəsinin və ya hamısının əməliyyatla çıxarılması hipotiroidizmə səbəb ola bilər.
Radiasiya müalicəsi: Boyun nahiyəsinə tətbiq edilən şüa terapiyası vəzini zədələyə bilər.
Dərmanlar: Bəzi kardioloji preparatlar, litium və immunoterapiya dərmanları tiroid funksiyasını təsir edə bilər.
Anadangəlmə hipotiroidizm: Bəzi körpələr doğularkən tiroid vəzisinin çatışmazlığı və ya tam olmaması ilə dünyaya gəlirlə.
Hipofiz problemləri: Nadir hallarda hipofiz vəzi kifayət qədər TSH istehsal etmədikdə ikincili hipotiroidizm yarana bilər.
Müalicə olunmayan və ya nəzarətsiz qalan tənbəl zob ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Bu ağırlaşmaları bilmək xəstəliyin ciddiliyini anlamaq və müalicəyə əməl etməyin əhəmiyyətini dərk etmək üçün vacibdir:
Yüksək xolesterol: Hipotiroidizm qanda “pis” xolesterolun (LDL) səviyyəsini artırır və ateroskleroz (damar divarlarında piy yığılması) riskini yüksəldir.
Bradikardiya və ürək çatışmazlığı: Ürək döyüntüsünün aşağı düşməsi və ürəyin zəifləməsi uzunmüddətli nəzarətsiz hipotiroidizmdə baş verə bilər.
Perikardiyal efüziya: Ürək ətrafında maye toplanması müşahidə edilə bilər.
İşemik ürək xəstəliyi riski: Xolesterol artışı və digər metabolik pozğunluqlar ürək tutması riskini artırır.
Sonsuzluq (infertilitet): Qadınlarda ovulyasiya pozğunluqları, kişilərdə sperma keyfiyyətinin aşağı düşməsi baş verir.
Menstrual pozğunluqlar: Çox qanaxma, nizamsız dövrlər və ya amenorreya (aybaşının olmaması).
Hamiləlik problemləri: Düşük, ölü doğuş və preeklampsiya riski artır.
Körpədə inkişaf problemləri: Hamilə qadında nəzarətsiz hipotiroidizm körpənin beyin inkişafına mənfi təsir edir.
Depressiya: Davamlı və ağır depressiv vəziyyət inkişaf edə bilər.
Koqnitiv pozğunluqlar: Yaddaş zəifləməsi, konsentrasiya problemləri və düşüncə proseslərinin ləngiməsi.
Periferik neyropatiya: Əllərdə və ayaqlarda karıncalanma, uyuşma və ağrı.
Zob (tiroidin böyüməsi): Kompensator mexanizm olaraq tiroid vəzi böyüyə və boğazda diskomfort yarada bilər.
Qarın suyu (assit): Ciddi hallarda qarın boşluğunda maye toplanması.
Anemiya: Qansızlıq və enerji səviyyəsinin daha da aşağı düşməsi.
Obezite: Metabolizmin ləngiməsi və iştahanın artması nəticəsində həddindən artıq kilo artımı.
Yara sağalmasının ləngiməsi: Bədənin bərpa proseslərinin zəifləməsi.
Bu fəsadların hamısının qarşısını almaq mümkündür – sadəcə vaxtında diaqnoz qoyulmalı, düzgün müalicə alınmalı və müntəzəm həkim nəzarəti təmin edilməlidir.
Tənbəl zobun diaqnozu qan testləri ilə qoyulur. Həkim aşağıdakı testləri tələb edə bilər:
TSH (Tiroid Stimullaşdırıcı Hormon): Bu, ilk və ən vacib testdir. Yüksək TSH səviyyəsi adətən hipotiroidizmi göstərir.
Sərbəst T4 (Tiroksinin): Qanda sərbəst tiroid hormonunun miqdarını ölçür. Aşağı T4 tiroid problemini təsdiqləyir.
Sərbəst T3: Bəzi hallarda T3 səviyyəsi də yoxlanılır.
Tiroid antikorları: Hashimoto tiroiditi şübhəsi varsa, anti-TPO və anti-tiroglobulin antikorları yoxlanılır.
Ultrasonoqrafiya: Tiroid vəzinin strukturunu və ölçüsünü qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Həkim kliniki əlamətləri və laborator nəticələri birlikdə qiymətləndirərək diaqnoz qoyur və müalicə planı təyin edir.
Tənbəl zobun əsas müalicəsi hormon əvəzedici terapiyadır. Ən çox istifadə olunan dərman levotiroksindir (sintetik T4 hormonu). Bu müalicə ömürlük davam edir və hər gün eyni saatda, yeməkdən əvvəl qəbul edilməlidir.
Müalicənin əsas prinsipləri:
Düzgün müalicə ilə simptomlar tamamilə yox ola bilər və xəstə normal həyat keçirə bilər.
Tənbəl zobun əksər halları xroniki xəstəlikdir və tam sağalma mümkün deyil. Ancaq levotiroksin müalicəsi ilə simptomlar tamamilə nəzarətə alına bilər və xəstə normal həyat keçirə bilər. Səbəbi müvəqqəti olan hallarda (məsələn, tiroidit növlərində) bəzən tam sağalma baş verə bilər. Ömürlük müalicə lazım olsa da, bu sizin həyat keyfiyyətinizi azaltmamalıdır.
Bəli, tənbəl zobu olan qadınlar hamilə ola bilərlər, ancaq bu çox vacibdir ki, xəstəlik hamiləlikdən əvvəl və hamiləlik dövründə yaxşı nəzarətdə saxlanılsın. Nəzarətsiz hipotiroidizm hamiləlik problemlərinə, düşüklərə və körpənin inkişaf problemlərinə səbəb ola bilər.
Hamiləlik planlaşdırırsınızsa, TSH səviyyənizi optimal aralıqda saxlamaq üçün endokrinoloqla məsləhətləşin. Hamiləlik dövründə dərman dozası artırılmalı ola bilər və daha tez-tez nəzarət edilməlidir.
Tənbəl zobu olan şəxslər çox böyük miqdarda soyanın fəsiləsindən olan tərəvəzlərdən (kələm, brokkoli, brüssel kələmi) çəkinməlidirlər, çünki bunlar iodin mənimsənilməsinə mane ola bilər. Soya məhsulları da levotiroksinin qəbulunu çətinləşdirə bilər, ona görə dərmandan ayrı zamanlarda istehlak edilməlidir.
Həddindən artıq rafine edilmiş şəkər və proseslenmiş qidalar iltihaba səbəb ola bilər. Ümumiyyətlə, balanslaşdırılmış qidalanma ən yaxşısıdır və həkiminizlə və ya dietoloqla məsləhətləşmək faydalıdır.
Stress birbaşa tənbəl zobun səbəbi deyil, ancaq mövcud olan tiroid problemlərini pisləşdirə bilər. Xroniki stress bağışıqlıq sistemini zəiflədir və autoimmün prosesləri gücləndirə bilər, bu da Hashimoto tiroiditini ağırlaşdıra bilər.
Həmçinin stress hipofiz-hipotalamus-tiroid oxunu pozaraq hormonal balanssızlığa gətirib çıxara bilər. Ona görə də stress idarəetməsi, meditasiya, yoga və relaksasiya texnikaları tənbəl zobu olan insanlar üçün faydalı ola bilər.
Uşaqlarda tənbəl zob böyüməklərdən fərqli əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Anadangəlmə hipotiroidizm erkən aşkar edilməzsə, zehni gerilik və fiziki inkişaf ləngiməsinə səbəb ola bilər.
Uşaqlarda əlamətlər arasında boy artımının ləngiməsi, dişlərin gec çıxması, məktəb performansının aşağı düşməsi, konsentrasiya problemləri, çox yuxululuq və çəki artımı var. Yeniyetməlik dövründə pubertantın ləngiməsi və ya gec başlaması müşahidə edilə bilər.
Ona görə körpələrdə doğuşdan sonra tiroid testləri aparılır və uşaqlarda şübhəli əlamətlər olduqda mütləq endokrinoloqa müraciət edilməlidir.
Qeyd: Bu məqalə informasiya məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslaşmış həkimə müraciət edin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.