Şəkərli diabet müasir dövrdə milyonlarla insanı təsir edən xroniki bir xəstəlikdir. Bu xəstəliyin vaxtında aşkarlanması və effektiv nəzarət altında saxlanması həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün son dərəcə vacibdir.
HbA1C testi nədir? – bu sual şəkərli diabetlə üzləşən və ya risk qrupunda olan insanlar tərəfindən tez-tez verilir. HbA1C testi və ya qlikozilləşdirilmiş hemoglobin testi qan şəkərinin son 2-3 ay ərzindəki orta səviyyəsini ölçən laborator müayinədir.
Bu test şəkərli diabetin diaqnostikası, nəzarəti və müalicə planının qiymətləndirilməsi üçün qızıl standart hesab olunur.
Hemoglobin A1C (HbA1C) testinin əhəmiyyətini başa düşmək üçün ilk növbədə orqanizmdə qan şəkərinin necə işlədiyini bilmək lazımdır.
Yediyimiz qidalar həzm olunduqdan sonra qlükoza qana keçir və bədənin əsas enerji mənbəyinə çevrilir. Pankreas vəzi tərəfindən istehsal olunan insulin hormonu qlükozanın hüceyrələrə daxil olmasına kömək edir.
Şəkərli diabetdə isə bu mexanizm pozulur və qanda qlükoza yığılır. HbA1C testi məhz bu uzunmüddətli qlükoza səviyyəsini göstərir və həkimlərə xəstəliyin nəzarət altında olub-olmadığı barədə dəqiq məlumat verir.
HbA1C testi qan hüceyrələrindəki hemoglobinlə qlükozanın bağlanma prosesini ölçür. Hemoglobin qırmızı qan hüceyrələrində oksigen daşıyan zülaldır.
Qanda qlükoza səviyyəsi yüksək olduqda, qlükoza molekulları hemoglobinə yapışır və qlikozilləşdirilmiş hemoglobin əmələ gəlir.
Bu proses qeyri-fermentativ və dönməzdir – yəni qlükoza hemoglobinə bağlandıqdan sonra qırmızı qan hüceyrəsi ömrünün sonuna qədər (təxminən 120 gün) orada qalır.
Bu xüsusiyyət HbA1C testini digər qan şəkəri testlərindən fərqləndirir. Aclıq qan şəkəri və ya təsadüfi qan şəkəri ölçümü yalnız testin aparıldığı andakı vəziyyəti göstərir və qida, stress, fiziki aktivlik kimi faktorlardan asılı olaraq dəyişə bilər.
HbA1C isə son 2-3 ayın orta qan şəkəri səviyyəsini əks etdirir və günlük dəyişikliklərdən təsirlənmir. Məhz buna görə də bu test şəkərli diabetin uzunmüddətli nəzarətinin qiymətləndirilməsi üçün ən etibarlı göstəricidir.
HbA1C testi müxtəlif hallarda tövsiyə edilir. Şəkərli diabet diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə bu test müntəzəm olaraq aparılmalıdır.
American Diabetes Association (ADA) tövsiyələrinə görə, şəkəri yaxşı nəzarət altında olan və müalicə planı stabil olan xəstələrdə HbA1C ildə ən azı 2 dəfə yoxlanılmalıdır.
Müalicə planı dəyişdirilən və ya şəkər nəzarəti kafi olmayan hallarda isə bu test 3 ayda bir və ya daha tez-tez aparılır. Şəkərli diabet diaqnozu qoyulmamış, lakin risk qrupunda olan şəxslərə də HbA1C testi göstəriş ola bilər.
Risk faktorlarına həddindən artıq çəki və piylənmə, hərəkətsiz həyat tərzi, birinci dərəcəli qohumlarında şəkərli diabet tarixi, yüksək qan təzyiqi, 45 yaşdan yuxarı olmaq, polikistik over sindromu, hamiləlik zamanı keçirilmiş gestasiyon diabet və ya metabolik sindrom daxildir.
Həmçinin prediabet diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə xəstəliyin proqressiyasını izləmək üçün HbA1C müntəzəm yoxlanılır.
Hamilə qadınlarda hestasiyon diabet riski yüksək olduqda da bu test tətbiq oluna bilər, lakin hamiləlik dövründə qırmızı qan hüceyrələrinin dövriyyəsi dəyişdiyindən nəticələr fərqli şərh edilə bilər. Bu halda əlavə testlər və glükoza tolerantlıq testi daha informativ ola bilər.
HbA1C nəticələri faiz (%) şəklində ifadə olunur və bu rəqəm qırmızı qan hüceyrələrindəki hemoglobinin neçə faizinin qlükozaya bağlandığını göstərir. Normal, prediabet və diabet üçün müəyyən edilmiş aralıqlar vardır:
Normal səviyyə: HbA1C 5.7% və ya daha aşağı olarsa, bu normal hesab edilir və şəkərli diabet riski aşağıdır. Bu aralıqda olan şəxslərdə qan şəkəri metabolizmi sağlamdır.
Prediabet: HbA1C 5.7% ilə 6.4% arasında olarsa, prediabet diaqnozu qoyulur. Bu, şəkərli diabet riskinin yüksək olduğunu göstərir və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə xəstəliyin qarşısını almaq mümkündür. Prediabet mərhələsində müdaxilə etmək çox vacibdir, çünki bu dövrdə düzgün qidalanma, mütəmadi fiziki aktivlik və arıqlama ilə tam tip 2 diabeti önləmək və ya təxirə salmaq mümkündür.
Şəkərli diabet: HbA1C 6.5% və ya daha yüksək olarsa, şəkərli diabet diaqnozu qoyula bilər. Lakin diaqnozun təsdiqi üçün test təkrar aparılmalı və ya əlavə testlərlə dəstəklənməlidir. Diabet diaqnozu qoyulduqdan sonra müalicə planı hazırlanır və məqsəd HbA1C səviyyəsini nəzarət altında saxlamaqdır.
Diabeti olan xəstələrdə məqsəd HbA1C-ni 7% və ya daha aşağı səviyyədə saxlamaqdır. Bu hədəf fəsadların riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Bəzi xəstələrdə fərdi vəziyyətə görə bu məqsəd daha sərt (6.5% və ya daha aşağı) və ya daha yumşaq (8% kimi) ola bilər. Yaşlı xəstələrdə, ağır yanaşı xəstəlikləri olanlarda və ya hipoglikemiya riski yüksək olanlarda məqsəd daha mülayim təyin edilir.
HbA1C nəticəsini daha yaxşı başa düşmək üçün onu orta qan şəkəri səviyyəsinə çevirmək faydalıdır.
Təxmini hesablamaya görə:
Bu hesablamalar xəstələrə öz HbA1C nəticələrini günlük qan şəkəri ölçümləri ilə əlaqələndirməyə kömək edir. Məsələn, HbA1C 7% olan bir xəstə son 2-3 ay ərzində orta qan şəkərinin təxminən 154 mq/dl olduğunu başa düşür.
HbA1C testi son dərəcə faydalı olsa da, bəzi məhdudiyyətləri də var. Bu test qan şəkərində gündəlik dəyişiklikləri və tərəddüdləri göstərmir.
Məsələn, tez-tez yüksək və aşağı qan şəkəri epizodları yaşayan bir xəstədə HbA1C orta göstərici ola bilər, lakin bu stabil nəzarət demək deyil. Bu səbəbdən HbA1C ilə yanaşı gündəlik qan şəkəri monitorinqi də vacibdir.
Müəyyən etnik qruplar və fərdi xüsusiyyətlər də nəticələrə təsir edə bilər. Afrika-Amerika, İspan və Asiya mənşəli insanlarda HbA1C qeyri-diabetik şəxslərdə belə bir qədər yüksək ola bilər.
Həmçinin hamiləlik, böyrək xəstəlikləri, qaraciyər xəstəlikləri və qan xəstəlikləri olan şəxslərdə nəticələr düzgün olmaya bilər.
Son illərdə alternativ göstəricilər olan fruktosamin və qlikozilləşdirilmiş albumin də tətbiq olunur. Bu testlər daha qısa müddəti (2-3 həftə) əks etdirir və hemoglobin pozğunluqları olan xəstələrdə faydalıdır.
HbA1C səviyyəsini nəzarət altında saxlamaq və ya aşağı salmaq şəkərli diabetin idarə edilməsinin əsas məqsədidir. Bu, fəsadların riskini azaldır və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır. HbA1C-ni azaltmaq üçün tətbiq edilə biləcək əsas strategiyalar bunlardır:
Qidalanma: Sağlam və balanslı qidalanma planı şəkərli diabetin nəzarətində fundamental rol oynayır. Sadə karbohidratları məhdudlaşdırıb kompleks karbohidratlara, bol tərəvəzə, protein və sağlam yağlara üstünlük vermək lazımdır.
Qlikemik indeksi aşağı olan qidalar qan şəkərinin kəskin yüksəlməsinin qarşısını alır. Porsiya ölçüsünə diqqət etmək və müntəzəm qida qəbulu da önəmlidir.
Fiziki aktivlik: Mütəmadi fiziki aktivlik insulin həssaslığını artırır və qan şəkərini aşağı salır. Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikdə aerobik məşq (sürətli gəzmə, velosiped sürmə, üzmə) tövsiyə olunur. Gücləndirici məşqlər də faydalıdır. Hər gün az da olsa hərəkət etmək nəticələri yaxşılaşdırır.
Çəki idarəsi: Artıq çəkisi olan xəstələrdə hətta 5-10% arıqlama belə HbA1C səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilər. Sağlam arıqlama proqramları həkim və dietoloqun nəzarəti altında aparılmalıdır.
Dərman müalicəsi: Həyat tərzi dəyişiklikləri ilə kifayət qədər nəzarət əldə edilməzsə, həkim dərman müalicəsi təyin edə bilər.
Metformin, sulfanilurea, DPP-4 inhibitorları, GLP-1 aqonistləri, SGLT2 inhibitorları və insulin müxtəlif mexanizmlərlə qan şəkərini aşağı salır. Dərmanların düzgün istifadəsi və dozaj uyğunluğu HbA1C nəzarəti üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Stress idarəsi: Xroniki stress hormonlar vasitəsilə qan şəkərini yüksəldə bilər. Relaksasiya texnikaları, yetərli yuxu və psixi sağlamlıq dəstəyi faydalıdır.
Müntəzəm monitorinq: Evdə qan şəkəri ölçmək və nəticələri qeyd etmək trendi izləməyə və lazım olduqda tez müdaxilə etməyə kömək edir.
HbA1C testinin aparılma tezliyi xəstənin vəziyyətindən asılıdır. Şəkərli diabeti yaxşı nəzarət altında olan və stabil müalicə planı olan xəstələrdə bu test ildə 2 dəfə aparılması tövsiyə olunur – təxminən hər 6 aydan bir.
Lakin müalicə planı yeni dəyişdirilmiş, şəkər nəzarəti problemli və ya hamilə olan xəstələrdə test hər 3 ayda bir aparılmalıdır. Bəzi hallarda həkim daha tez-tez, məsələn hər 2 ayda bir test edə bilər.
Prediabet diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə isə ildə 1 dəfə HbA1C yoxlanması adətən kifayətdir. Son nəticə həkiminizin tövsiyəsinə əsaslanmalıdır, çünki o, sizin fərdi ehtiyaclarınızı ən yaxşı bilir.
Açlıq qan şəkəri (AQŞ) və HbA1C testi fərqli məlumatlar verir və hər ikisi də önəmlidir. Açlıq qan şəkəri gecə boyu aclıqdan sonra səhər ölçülür və yalnız o andakı qan şəkəri səviyyəsini göstərir. Bu test günlük dəyişikliklərdən, son yemək qəbulundan, stress və xəstəlikdən asılı olaraq dəyişir.
HbA1C testi isə son 2-3 ayın orta qan şəkərini əks etdirir və gündəlik dəyişikliklərdən təsirlənmir. Açlıq qan şəkəri üçün normal dəyər 100 mq/dl-dən aşağıdır, 100-125 mq/dl arası prediabet, 126 mq/dl və üzəri diabet göstəricisidir.
HbA1C isə faizlə ölçülür və 5.7% altı normaldır. Açlıq qan şəkəri sürətli və ucuz bir testdir, evdə aparıla bilər. HbA1C isə daha əhatəli məlumat verir və diabet nəzarətinin qiymətləndirilməsi üçün daha etibarlıdır. İdeal olaraq hər iki test birlikdə istifadə edilməlidir.
HbA1C yüksək olduqda, yəni diabetin nəzarət altında olmadığını göstərdikdə, uzunmüddətdə ciddi sağlamlıq problemləri inkişaf edə bilər. Yüksək qan şəkəri damarları və sinirləri zədələyir, bu da bir sıra fəsadlara yol açır.
Ürək-damar xəstəlikləri riski əhəmiyyətli dərəcədə artır – infarkt, insult və periferik damar xəstəlikləri yüksək HbA1C ilə sıx əlaqəlidir.
Diabetik retinopatiyanın inkişafı ilə görmə itkisi və hətta korluq baş verə bilər. Böyrək funksiyası zəifləyir və diabetik nefropatiya inkişaf edərək böyrək çatışmazlığına və dializ ehtiyacına səbəb ola bilər. Sinir zədələnməsi (neyropatiya) ayaqlarda və əllərdə ağrı, yanma, uyuşma və ya hiss itkisinə gətirib çıxarır.
Bu isə xüsusilə ayaqlarda yaraların yaranmasına və infeksiyalara, ağır hallarda amputasiyaya səbəb olur. Diş əti xəstəlikləri, dəri infeksiyaları və yara sağalmasında problemlər də tez-tez rast gəlinir.
Buna görə də HbA1C səviyyəsini məqsəd aralığında saxlamaq həyati əhəmiyyət daşıyır və fəsadların qarşısını almaq mümkün olur.
Diqqət: Bu məqalə ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi ilə bağlı mütləq ixtisaslaşmış həkimə müraciət edin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.