Zob xəstəliyinin müalicəsi fərdi yanaşma və tibbi müdaxilə tələb etsə də, düzgün qidalanma bu prosesdə çox böyük rol oynayır.
Gündəlik rasionunuza zob üçün faydalı qidalar əlavə etmək, vəzinin funksiyalarını dəstəkləməyə, iltihabı azaltmağa və ümumi rifahınızı yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Lakin qidalanma hər bir zob növünə görə dəyişdiyi üçün nəyi yeyib, nədən uzaq durmalı olduğunuzu bilmək vacibdir.
Bu məqalədə qalxanabənzər vəzinizin sağlamlığını qorumaq üçün ehtiyacınız olan bütün məlumatları, xüsusilə də qidalanma ilə bağlı ən dəqiq tibbi faktları xəstələr üçün anlaşıqlı bir dildə təqdim edəcəyik.
Qalxanabənzər vəzinin sağlam fəaliyyəti üçün bəzi spesifik vitaminlər, minerallar və mikroelementlər həyati əhəmiyyət daşıyır. Sağlam bir qalxanabənzər vəzi üçün süfrənizdə aşağıdakı elementlərlə zəngin qidalara yer verməlisiniz:
Yod qalxanabənzər vəzi hormonlarının (T3 və T4) əsas tikinti materialıdır. Bədənimiz yodu özü istehsal edə bilmir, ona görə də mütləq qida vasitəsilə alınmalıdır.
Əgər zobunuz yod çatışmazlığından yaranıbsa, bu qidalar sizin üçün çox faydalıdır:
Dəniz məhsulları: Balıq (xüsusilə treska və tunes balığı), karides və yosunlar ən yaxşı təbii yod mənbələridir.
Süd məhsulları: Süd, qatıq və pendir tərkibindəki yod miqdarı ilə vəzinin işini dəstəkləyir.
Yodlaşdırılmış duz: Gündəlik yeməklərinizdə yodlaşdırılmış xörək duzundan istifadə etmək yod çatışmazlığının qarşısını almaq üçün ən sadə yoldur.
Yumurta: Xüsusilə yumurtanın sarısı yod və digər vacib qida maddələri ilə zəngindir.
Vacib Qeyd: Əgər sizdə Haşimoto kimi autoimmun tiroid xəstəliyi və ya hipertireoz (zəhərli zob) varsa, həddindən artıq yod qəbulu vəziyyətinizi pisləşdirə bilər. Bu cür qidaları pəhrizinizə əlavə etməzdən əvvəl mütləq endokrinoloqunuzla məsləhətləşin.
Selen, qalxanabənzər vəzinin normal işləməsi üçün ən az yod qədər vacibdir. O, passiv olan tiroid hormonlarının aktiv formaya çevrilməsində kömək edir və vəzini oksidativ stresdən (hüceyrə zədələnməsindən) qoruyur.
Autoimmun zob xəstəliklərində selen qəbulu xüsusilə tövsiyə edilir.
Braziliya qozu (Braziliya fındığı): Dünyadakı ən zəngin selen mənbəyidir. Gündə sadəcə 1-2 ədəd Braziliya qozu yemək gündəlik selen ehtiyacınızı tamamilə ödəyir.
Ət və ev quşları: Mal əti, hinduşka və toyuq əti mükəmməl selen mənbəyidir.
Taxıllar və paxlalılar: Qəhvəyi düyü, mərci və noxud pəhrizinizə selen əlavə etməyin sağlam yollarıdır.
Sink də selen kimi tiroid hormonlarının aktivləşməsinə kömək edir. Sink çatışmazlığı hipotireoza (vəzinin tənbəlləşməsinə) səbəb ola bilər, eyni zamanda hipotireozun özü də bədəndə sinkin sorulmasını pisləşdirir.
Dəniz məhsulları: İstiridyə (oyster) və xərçəng sinklə olduqca zəngindir.
Qırmızı ət və quş əti: Sinkin asan mənimsənilən formasına malikdir.
Toxumlar və qoz-fındıq: Balqabaq tumu, küncüt, badam və qoz əla bitki mənşəli sink qaynaqlarıdır.
İltihab, xüsusilə autoimmun tiroid xəstəliklərinin (Haşimoto) gedişatını çətinləşdirir. Antioksidantlar və Omeqa-3 yağ turşuları bədəndəki iltihabı azaltmaq üçün əvəzedilməzdir.
Giləmeyvələr: Çiyələk, qaragilə (moruq, böyürtkən), zoğal yüksək antioksidant ehtiva edir.
Zeytun yağı və Avokado: Sağlam yağlar hormonların balanslaşdırılmasına kömək edir.
Yağlı balıqlar: Qızılbalıq (somon), skumbriya və sardina Omeqa-3 baxımından çox zəngindir və immun sistemini tənzimləyir.
| Vacib Element | Funksiyası | Hansı qidalarda tapılır? |
| Yod | Tiroid hormonlarının yaranmasını təmin edir | Dəniz məhsulları, yodlu duz, süd, yumurta |
| Selen | Hormonları aktivləşdirir, vəzini qoruyur | Braziliya qozu, hinduşka, qəhvəyi düyü |
| Sink | Hormon sintezini və mübadiləsini dəstəkləyir | Balqabaq tumu, qırmızı ət, badam |
| Omeqa-3 | İltihabı azaldır, immun sistemini nizamlayır | Qızılbalıq, zeytun yağı, çia toxumu |
Zob üçün faydalı qidalar qədər, vəzinin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərən qidalardan uzaq durmaq da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə bəzi qida maddələri var ki, onlar orqanizmin yodu mənimsəməsinə mane olur və ya immun sistemini qıcıqlandırır.
Qoitrogenlər qalxanabənzər vəzinin normal funksiyasını pozan və onun böyüməsinə (zob yaranmasına) səbəb ola bilən maddələrdir. Onlar əsasən bədənin yod istifadəsini əngəlləyirlər.
Əgər sizin yod çatışmazlığınız və ya ağır hipotireozunuz varsa, aşağıdakı qidalardan (xüsusilə çiy halda) çox istifadə etmək məsləhət görülmür:
Xaççiçəklilər fəsiləsinə aid tərəvəzlər: Kələm (ağ kələm, qırmızı kələm), brokoli, gül kələm, Brüssel kələmi, turp və şalğam.
Soya məhsulları: Soya südü, tofu, edamame paxlası və soya sousu tərkibindəki izoflavonlara görə tiroid hormonunun sintezinə mane ola bilər.
Bəzi meyvə və bitkilər: Şaftalı, çiyələk, ispanaq və şirin kartofda da kiçik miqdarda qoitrogenlər var.
Həll yolu: Bu qidaların bir çoxu əslində vitamin və liflə zəngin olduğu üçün onlardan tamamilə imtina etmək də doğru deyil. Qoitrogen xüsusiyyətlər, bu qidalar bişirildikdə, pörtlədildikdə və ya buxarda hazırlandıqda əhəmiyyətli dərəcədə azalır. Buna görə də brokolini və ya kələmi çiy yemək əvəzinə bişirərək istehlak etmək təhlükəsizdir.
Zob xəstəliyi fərqli formalarda özünü göstərir və təbii olaraq “zob üçün faydalı qidalar” da bu vəziyyətə görə dəyişir.
Hipotireoz zamanı vəzi yetərli miqdarda hormon istehsal etmir. Nəticədə maddələr mübadiləsi yavaşlayır, çəki artımı, yorğunluq, qəbizlik və saç tökülməsi kimi hallar baş verir.
Fokuslanmalı olduğunuz qidalar: Yod (əgər çatışmazlıq varsa), selen və sinklə zəngin qidalar. Maddələr mübadiləsini sürətləndirmək üçün zülal qəbulunu artırın. Qəbizliyin qarşısını almaq üçün lifli qidalara (tam taxıllar, tərəvəzlər, paxlalılar) və bol suya üstünlük verin.
Məhdudlaşdırılmalı qidalar: Çiy xaççiçəkli tərəvəzlər (kələm, brokoli) və yüksək kalorili şəkərli qidalar.
Qreyvs xəstəliyi kimi səbəblərdən yaranan hipertireoz zamanı bədən həddindən artıq hormon ifraz edir. Bu, maddələr mübadiləsinin həddindən artıq sürətlənməsinə, sürətli çəki itkisinə, ürək çarpıntısına və sümük əriməsinə gətirib çıxara bilər.
Fokuslanmalı olduğunuz qidalar: Sümük sağlamlığını qorumaq üçün Kalsium və Vitamin D ilə zəngin qidalar (süd məhsulları, tünd yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, günəş işığı). Çiy kələm və brokoli kimi qoitrogenlər bu halda hormon istehsalını bir az yavaşlatmağa kömək edə bilər (lakin yenə də həkim nəzarətində).
Məhdudlaşdırılmalı qidalar: Yodla zəngin qidalar (dəniz məhsulları, yodlu duz, yosunlar) xəstəliyi daha da kəskinləşdirə bilər. Kofeinli içkilər (kofe, enerji içkiləri) isə ürək çarpıntısını artırdığı üçün azaldılmalıdır.
Qalxanabənzər vəzidə düyünlər olduqda (hormon səviyyələri normaldırsa), əsas məqsəd sağlam və balanslı bir pəhriz saxlamaqdır. Ağır yod çatışmazlığı bəzən düyünlərin yaranmasına səbəb ola bilər, ona görə də yod balansına diqqət etmək və antioksidantlarla zəngin olan Aralıq dənizi pəhrizinə sadiq qalmaq tövsiyə edilir.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.