Kuşinq sindromu bədəndə kortizol adlanan stress hormonunun uzun müddət ərzində normadan yüksək səviyyədə qalması nəticəsində inkişaf edən hormonal pozuntudur.
Bu vəziyyət nadir rast gəlinsə də, vaxtında diaqnoz qoyulmadıqda ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet və sümük sıxlığının azalması kimi ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Əgər son aylarda izahsız çəki artımı, üz formasında dəyişiklik, dərinizdə bənövşəyi rəngli çatlar və ya davamlı zəiflik hiss edirsinizsə, bu yazı sizin üçün faydalı ola bilər.
Kuşinq sindromunu anlamaq üçün ilk növbədə **kortizol** haqqında bilmək lazımdır. Kortizol böyrəküstü vəzilər (böyrəklərin üzərində yerləşən kiçik, lakin çox mühüm iki vəzi) tərəfindən istehsal olunan hormondur.
Bu hormon orqanizmin stresə reaksiyasını tənzimləyir, maddələr mübadiləsini idarə edir, qan təzyiqini və qan şəkərini normal səviyyədə saxlayır, həmçinin iltihabi prosesləri azaldır.
Normal şəraitdə kortizolun istehsalı beyində yerləşən hipofiz vəzisi tərəfindən idarə olunur. Hipofiz vəzisi ACTH (adrenokortikotrop hormon) adlanan başqa bir hormon ifraz edir və bu hormon böyrəküstü vəziləri kortizol istehsal etməyə “sövq edir”. Sağlam orqanizmdə bu sistem tarazlıqda işləyir.
Ancaq müəyyən səbəblərdən bu tarazlıq pozulduqda və kortizol səviyyəsi uzun müddət yüksək qaldıqda, Kuşinq sindromu adlanan klinik mənzərə ortaya çıxır.
Qeyd etmək lazımdır ki, “Kuşinq sindromu” termini kortizol artıqlığının bütün səbəblərini əhatə edən geniş anlayışdır, “Kuşinq xəstəliyi” isə xüsusilə hipofiz vəzisindəki şişdən qaynaqlanan hallara aid edilən daha dar termindir.
Kuşinq sindromunun əlamətləri tədricən inkişaf edir və çox vaxt digər xəstəliklərlə qarışdırıla bilər.
Buna görə də əlamətlərin məcmusuna diqqət etmək vacibdir.
– Bədənin yuxarı hissəsində, xüsusilə qarın ətrafında çəki artımı, qollarda və ayaqlarda isə nisbətən nazik görünüş
– Üzün yuvarlaqlaşması (tibbdə “ay üzü” adlanan görünüş)
– Boyun və çiyinlər arasında yağ toplanması (“camış donquzu” adlanan görünüş)
– Qarında, döşlərdə, budlarda və qollarda bənövşəyi və ya çəhrayı rəngli enli dartılma zolaqları (striyalar)
– Dərinin nazikləşməsi, asan qançır düşməsi
– Yaraların, kəsiklərin və həşərat dişləmələrinin yavaş sağalması
– Üzdə və bədəndə akne (sızanaq) tipli səpgilər
– Əzələ zəifliyi, xüsusilə çiyin və bud əzələlərində
– Sümüklərin zəifləməsi (osteoporoz) və nəticədə kiçik zərbələrdən belə sınıqların yaranması
– Davamlı yorğunluq və halsızlıq
Kortizolun uzunmüddətli yüksəkliyi yalnız fiziki görünüşə deyil, həm də əhval-ruhiyyəyə təsir göstərir. Xəstələrdə tez-tez əsəbilik, narahatlıq (anksiyete), depressiya əlamətləri, konsentrasiya çətinliyi və yuxu problemləri müşahidə olunur.
Qadınlarda menstrual dövrün pozulması və ya tamamilə dayanması, üzdə və bədəndə həddindən artıq tük bitməsi (hirsutizm) müşahidə oluna bilər.
Kişilərdə isə cinsi istəyin azalması, erektil disfunksiya və sperma keyfiyyətinin pisləşməsi kimi hallar rast gəlinir. Uşaqlarda isə əsas əlamət çəki artımı ilə paralel böyümə sürətinin yavaşlamasıdır.
Kuşinq sindromunun səbəbləri əsasən iki qrupa bölünür: xarici (ekzogen) və daxili (endogen) səbəblər.
Kuşinq sindromunun ən çox rast gəlinən səbəbi kortikosteroid qrupuna aid dərmanların (məsələn, prednizolon, deksametazon) uzun müddət və yüksək dozada istifadəsidir.
Bu dərmanlar bronxial astma, revmatoid artrit, qırmızı qurd eşənəyi (lupus) və digər autoimmün xəstəliklərin müalicəsində geniş istifadə olunur.
Dərman qəbulu nəticəsində yaranan kortizol artıqlığı “ekzogen Kuşinq sindromu” adlanır.
Vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu dərmanların qəbulu heç vaxt həkim məsləhəti olmadan kəskin şəkildə dayandırılmamalıdır, çünki bu, böyrəküstü vəzi çatışmazlığı adlanan təhlükəli vəziyyətə səbəb ola bilər.
Orqanizmin özü tərəfindən həddindən artıq kortizol istehsal edildiyi hallar aşağıdakılardır:
– Hipofiz vəzisindəki şiş (adenoma): Ən çox rast gəlinən daxili səbəbdir. Hipofizdəki xoşxassəli şiş həddindən artıq ACTH ifraz edir, bu da böyrəküstü vəziləri həddən artıq kortizol istehsal etməyə vadar edir. Bu hal xüsusi olaraq “Kuşinq xəstəliyi” adlanır.
– Böyrəküstü vəzi şişləri: Böyrəküstü vəzinin özündə yaranan xoşxassəli və ya bədxassəli şiş birbaşa artıq kortizol istehsal edə bilər.
– Ektopik ACTH sindromu: Bəzi hallarda böyrəküstü vəzi və hipofizdən kənarda, məsələn ağciyərlərdə yerləşən şişlər ACTH oxşarı maddə ifraz edərək kortizol artıqlığına səbəb olur.
Kuşinq sindromunun diaqnostikası bir neçə mərhələdən ibarətdir və adətən endokrinoloq (hormonal xəstəliklər üzrə ixtisaslaşmış həkim) tərəfindən aparılır:
Diaqnostika prosesi bir neçə mərhələ tələb etdiyindən səbirli olmaq və bütün testləri ardıcıl tamamlamaq vacibdir, çünki tək bir test nəticəsi ilə dəqiq diaqnoz qoymaq mümkün deyil.
Kuşinq sindromunun müalicəsi əsas səbəbdən asılı olaraq fərdiləşdirilir.
Əgər sindrom steroid dərmanlarının istifadəsi ilə bağlıdırsa, həkim dozanı tədricən azaldır və ya alternativ müalicə sxemi təyin edir. Bu proses mütləq həkim nəzarəti altında aparılmalıdır, çünki dərmanın qəfil kəsilməsi orqanizm üçün təhlükəli ola bilər.
Hipofiz və ya böyrəküstü vəzi şişlərinin əsas müalicə üsulu cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Hipofiz şişləri adətən burun yolu vasitəsilə aparılan minimal invaziv əməliyyatla (transsfenoidal cərrahiyyə) çıxarılır. Böyrəküstü vəzi şişlərində isə vəzinin tam və ya qismən çıxarılması (adrenalektomiya) tələb oluna bilər.
Cərrahiyyə mümkün olmadığı və ya tam nəticə vermədiyi hallarda hipofiz nahiyəsinə radiasiya terapiyası tətbiq oluna bilər. Bu üsulun effekti adətən aylarla, bəzən illərlə ortaya çıxır.
Cərrahiyyəyə əlavə və ya alternativ olaraq, kortizolun istehsalını və ya təsirini azaldan dərman preparatları təyin oluna bilər.
Bu dərmanlar adətən əməliyyata qədər simptomları yüngülləşdirmək və ya əməliyyatın mümkün olmadığı hallarda uzunmüddətli idarəetmə üçün istifadə edilir.
Konkret preparat və dozanın seçimi tamamilə endokrinoloqun səlahiyyətindədir.
Əgər özünüzdə yuxarıda sadalanan əlamətlərin bir neçəsini — xüsusilə izahsız çəki artımı, üzün yuvarlaqlaşması, dərinin nazikləşməsi və ya bənövşəyi rəngli dartılma zolaqlarının birgə müşahidəsini görürsünüzsə, gecikdirmədən endokrinoloqa müraciət etməyiniz tövsiyə olunur.
Erkən diaqnostika həm müalicənin uğur ehtimalını artırır, həm də uzunmüddətli ağırlaşmaların qarşısını alır.
Tibbi məlumatlandırma: Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslaşmış həkimlə (endokrinoloqla) məsləhətləşin.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.