Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.
Bir çox cütlük üçün valideyn olmaq arzusu həyatın ən vacib məqsədlərindən biridir. Lakin bəzən bu yolda maneələrlə qarşılaşmaq mümkündür. Tibbi statistika göstərir ki, sonsuzluq problemi ilə üzləşən cütlüklərin böyük bir hissəsində problemin kökündə hormonal pozğunluqlar dayanır.
Tibdə bu vəziyyət “endokrin sonsuzluq” adlanır. Bəs, endokrin sonsuzluq nədir? Bu sualın cavabı, insan bədəninin mürəkkəb hormonal sisteminin necə işlədiyini və bu sistemdəki kiçik bir nasazlığın reproduktiv sağlamlığa necə təsir etdiyini anlamaqdan keçir.
Endokrin sistem, bədənimizdəki müxtəlif vəzilərin ifraz etdiyi hormonlar vasitəsilə orqanların fəaliyyətini tənzimləyən bir şəbəkədir. Reproduktiv sistem (törəmə sistemi) tamamilə hormonlardan asılıdır.
Beyində yerləşən hipotalamus və hipofiz vəzi, qadınlarda yumurtalıqlara, kişilərdə isə xayalarla siqnallar göndərərək “işə başlamaq” əmri verir.
Qadınlarda bu siqnallar follikulların yetişməsini və yumurtlamanı (ovulyasiyanı) təmin edir. Kişilərdə isə spermogenez (sperma istehsalı) və testosteron sintezi üçün vacibdir.
Əgər bu zəncirin hər hansı bir halqasında qırıqlıq yaranarsa – yəni hormonlar çox və ya az ifraz olunarsa – hamiləlik baş tutmur. Bu vəziyyət endokrin sonsuzluq olaraq diaqnoz qoyulur.
Endokrin sonsuzluğun ən müsbət tərəfi odur ki, bu, sonsuzluğun ən çox rast gəlinən, lakin eyni zamanda müalicəyə ən yaxşı tabe olan növlərindən biridir.
Endokrin sonsuzluq tək bir xəstəlik deyil, müxtəlif hormonal pozğunluqların ümumi adıdır.
Aşağıda ən geniş yayılmış səbəbləri nəzərdən keçirək:
Qadın sonsuzluğunun ən yayılmış hormonal səbəbi Polikistik Yumurtalıq Sindromudur. Bu vəziyyətdə yumurtalıqlarda çoxsaylı kiçik kistlər yaranır və kişi hormonlarının (androgenlərin) səviyyəsi artır.
Problem: Ovulyasiyanın (yumurtlamanın) baş verməməsi və ya çox sey rək olması.
Əlamətlər: Nizamsız aybaşı, tüklənmə, çəki artımı və insulin dirənci.
Prolaktin, normalda doğuşdan sonra süd ifrazını təmin edən hormondur. Lakin hamilə olmayan qadınlarda və ya kişilərdə bu hormonun yüksək olması reproduktiv sistemi “söndürə” bilər.
Problem: Yüksək prolaktin səviyyəsi FSH və LH hormonlarının ifrazını bloklayaraq yumurtlamanı dayandırır.
Səbəblər: Hipofiz vəzinin adenoması (xoşxassəli şiş), stress və ya bəzi dərmanlar.
Qalxanabənzər vəzi (zob) bütün metabolizmi idarə edir.
Hipotiroidizm (Tənbəl zob): Hormon azlığı prolaktin səviyyəsini qaldıra və yumurtlamanı poza bilər.
Hipertiroidizm (Zəhərli zob): Hormon çoxluğu aybaşı dövrünü qısaldır və mayalanmanı çətinləşdirir.
Bu vəziyyət beyindəki hipotalamusun yumurtalıqlara siqnal göndərməyi dayandırmasıdır.
Səbəblər: Həddindən artıq stress, qəfil çəki itkisi, həddindən artıq idman və ya qidalanma pozğunluqları. Bədən “enerji qıtlığı” hiss edir və reproduktiv funksiyanı dayandırır.
Sonsuzluq təkcə qadınlara aid deyil. Kişilərdə testosteron səviyyəsinin aşağı olması, FSH və LH hormonlarının çatışmazlığı sperma sayına və keyfiyyətinə ciddi təsir edir.
Hormonal pozğunluqlar çox vaxt səssiz qalmır, bədən müxtəlif siqnallar verir. Əgər aşağıdakı əlamətləri müşahidə edirsinizsə, endokrinoloqa müraciət etmək vacibdir:
Aybaşı Pozğunluqları: Aybaşının tamamilə kəsilməsi (amenoreya), çox gecikməsi (oliqomenoreya) və ya çox tez-tez olması.
Qəfil Çəki Dəyişiklikləri: Səbəbsiz yerə kökəlmək və ya arıqlamaq.
Dəri Problemləri: Yetkin yaşda sızanaqların (akne) yaranması, dərinin həddindən artıq yağlanması.
Tüklənmə (Hirsutizm): Qadınlarda üz, sinə və göbək ətrafında kişi tipli tüklənmə.
Libido Azlığı: Cinsi istəyin azalması.
Süd Vəzilərindən İfrazat: Hamiləlik və ya əmizdirmə dövrü olmadan süd gəlməsi (qalaktoreya).
Yorğunluq və Halsızlıq: Daimi enerji çatışmazlığı (xüsusilə tiroid problemlərində).
Endokrin sonsuzluq nədir sualına dəqiq cavab tapmaq və müalicəyə başlamaq üçün həkiminiz xüsusi “Hormonal Panel” testləri tələb edəcək. Bu qan analizləri adətən aybaşının 2-ci və ya 3-cü günü verilir:
FSH (Follikulstimullaşdırıcı Hormon): Yumurtalıq rezervini və funksiyasını göstərir.
LH (Luteinlaşdırıcı Hormon): Ovulyasiya prosesini və PCOS şübhəsini dəqiqləşdirir.
Estradiol (E2): Yumurtalıqların fəaliyyətini əks etdirir.
Prolaktin: Yumurtlamanı əngəlləyən yüksək səviyyələri aşkar edir.
TSH, T3, T4: Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətini yoxlayır.
Testosteron və DHEAS: Kişi hormonlarının artığını (PCOS-da) yoxlayır.
AMH (Anti-Müller Hormonu): Yumurtalıq rezervinin ən dəqiq göstəricisidir.
Progesteron: Aybaşının 21-ci günü yoxlanılaraq yumurtlamanın baş tutub-tutmadığını təsdiqləyir.
Kişilər üçün isə spermoqramma ilə yanaşı testosteron, FSH və LH səviyyələri yoxlanılır.
Endokrin sonsuzluğun müalicəsi, problemin kökündə duran səbəbə görə dəyişir. Xoşbəxtlikdən, müasir tibb bu sahədə çox uğurlu nəticələr əldə edir.
Bəzən sadə dəyişikliklər böyük fərq yaradır. Xüsusilə Polikistoz yumurtalıq sindromu və insulin dirənci olan xəstələrdə çəkinin 5-10% azaldılması, spontan (öz-özünə) yumurtlamanın bərpasına səbəb ola bilər. Sağlam qidalanma, şəkərin azaldılması və müntəzəm fiziki aktivlik müalicənin ilk addımıdır.
Əgər problem yumurtlamanın olmamasıdırsa, həkiminiz yumurtalıqları stimullaşdıran dərmanlar təyin edə bilər:
Dərmanlar təsir etmədikdə, birbaşa FSH və LH tərkibli iynələrlə yumurtalıqların stimulyasiyası aparılır. Bu müalicə ciddi həkim nəzarəti və ultrasəs müayinəsi tələb edir.
Əgər hormonal müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri nəticə verməzsə və ya əlavə problemlər (məsələn, boru tıxanıqlığı, kişi faktoru) varsa, aşılama (IUI) və ya Ekstrakorporal Mayalanma (IVF) üsullarına müraciət olunur. Endokrin sonsuzluq diaqnozu olan qadınların IVF şansı adətən yüksək olur, çünki yumurtalıq rezervi çox vaxt qorunmuş olur.
Bəli, endokrin sonsuzluq reproduktiv təbabətdə ən yüksək uğur göstəricisinə malik növlərdən biridir. Düzgün diaqnoz qoyulduqda və səbirli müalicə aparıldıqda, xəstələrin böyük əksəriyyəti təbii yolla və ya sadə dərman müalicəsi ilə hamilə qala bilir.
Əlbəttə. PCOS sonsuzluq hökmü deyil. Bir çox qadın çəki atmaqla və sadə ovulyasiya dərmanları ilə ana olur. PCOS-da əsas problem yumurtanın vaxtında çatlamamasıdır, tibbi müdaxilə ilə bu proses asanlıqla tənzimlənir.
Bəli, TSH hormonunun normadan yüksək və ya aşağı olması hamilə qalmağa mane ola bilər və ya erkən düşüklərə səbəb olar. Hamiləlik planlaşdıran qadınlarda TSH səviyyəsinin 2.5 mIU/L-dən aşağı olması idealdır. Dərmanla bu balans bərpa edildikdə, hamiləlik şansı dərhal artır.
Kişilərdə cinsi istəyin azalması, əzələ kütləsinin itirilməsi, yorğunluq və sperma analizində (spermoqramma) say/hərəkət zəifliyi hormonal problemə işarə edə bilər. Qan analizi ilə testosteron, FSH və LH yoxlanılaraq diaqnoz qoyulur.
Bu, fərdi vəziyyətdən asılıdır. Məsələn, prolaktin səviyyəsini salmaq bir neçə həftə çəkə bilər, lakin yumurtlama müalicəsi (ovulyasiya induksiyası) adətən 3-6 ay davam edən bir prosesdir. Əgər 6 ay ərzində nəticə olmazsa, həkim müalicə taktikasını dəyişə bilər.
Əgər siz də 1 ildən artıqdır (35 yaşdan yuxarısınızsa 6 aydan artıq) qorunmasız cinsi əlaqəyə baxmayaraq hamilə qala bilmirsinizsə və ya yuxarıda sadalanan hormonal pozğunluq əlamətlərini hiss edirsinizsə, gözləməyin. Vaxt, reproduktiv sağlamlıqda ən dəyərli resursdur.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicəni əvəz etmir.
Endokrinoloq həkim Dr. Günel Rəcəbova endokrinoloji xəstəliklərin müasir üsullarla müayinə və müalicəsini həyata keçirir.